Omikron: besmettelijk als mazelen, maar niet heel ziekmakend – voorlopig

Gevaar Omikronvariant Wat weten we inmiddels over Omikron? Het is de meest besmettelijke variant van SARS-CoV-2, die potentieel ook het gevaarlijkst is.

Medewerkers van een ziekenhuis in Straatsburg, Frankrijk, zetten speciale brillen op om zich tegen infectie te beschermen.
Medewerkers van een ziekenhuis in Straatsburg, Frankrijk, zetten speciale brillen op om zich tegen infectie te beschermen. Foto Jean-Francois Badias/AP

In Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk daalt op dit moment het aantal coronabesmettingen, maar Denemarken en Nederland zitten nog flink in de lift. Maar wat betekenen die cijfers eigenlijk? Weten we nu al meer over hoe gevaarlijk de Omikronvariant werkelijk is? Drie vragen over de stand van zaken.

1 Hoe ziekmakend is Omikron?

Europese ogen zijn al een tijdje gericht op het Verenigd Koninkrijk en Denemarken, twee landen waar Omikron snel voet aan de grond kreeg. Beide landen zagen in december grofweg een verdrievoudiging in het aantal dagelijkse besmettingen, en een verdubbeling in het aantal ziekenhuisopnamen. Maar het aantal IC-opnamen steeg er niet; in Denemarken daalde het zelfs licht. In het VK is het risico op ziekenhuisopname bij Omikron ongeveer een derde, vergeleken met Delta.

Nederland loopt hier qua besmettingsaantallen zo’n drie weken achteraan. Hier bleven de aantallen ziekenhuis- en IC-opnamen intussen dalen, hoewel beide cijfers afgelopen weekend weer begonnen op te lopen. Het is nog te vroeg om te zeggen of die stijging zal doorzetten.

Sinds Omikron dominant is, is het aandeel opgenomen baby’s waarbij Covid wordt gediagnosticeerd ruim 30 procent hoger dan tijdens de Deltaperiode. Toch lijkt ook hier de ernst van de ziekte mee te vallen. Het zuurstofgebruik en het aandeel IC-opnames liggen voor alle kinderen gemiddeld de helft lager, en de ligduur is zelfs ruim drie keer lager.

Verschillende labstudies hebben inmiddels samen een verklaring opgeleverd voor het mildere ziektebeeld. Omikron blijkt een minder ernstige infectie te veroorzaken in de longcellen, en meer beperkt te blijven tot de bovenste luchtwegen. Maar omdat Omikron nog steeds relatief nieuw is – de variant is nog geen twee maanden in het vizier – is nog niet te zeggen hoe het zit met het risico op langdurige klachten, oftewel long covid. Naar schatting heeft circa een tiende tot zelfs de helft van alle covidpatiënten na zes maanden nog een of meer klachten. Recent onderzoek toonde, zelfs na milde infectie, langdurige effecten aan op het immuunsysteem en de hersenen.

2 Hoe besmettelijk is Omikron?

Volgens Deense onderzoekers is Omikron ongeveer twee tot vier keer zo besmettelijk als Delta (die zelf zo’n 40 procent besmettelijker is dan Alfa, die weer twee keer zo besmettelijk is als het oorspronkelijke virus uit Wuhan). Die besmettelijkheid was meteen te zien in de snelheid waarmee de variant zich verspreidde in Zuid-Afrika. In Europa verdubbelde het aandeel Omikron in de positieve tests ongeveer elke twee dagen. Binnen een maand was Omikron in veel landen, waaronder Nederland, de dominante coronavariant.

‘Besmettelijkheid’ is toe te schrijven aan een aantal factoren: hoe snel vermenigvuldigt het virus zich in de bovenste luchtwegen? Hoe gemakkelijk komt het daar vrij? Hoe goed dringt het de longen van een nieuwe persoon binnen? Op al die punten lijkt Omikron hoger te scoren dan zijn voorgangers. Een deel van die eigenschappen hangt samen met mutaties in de genetische code. Daarvan heeft Omikron er een ongekend aantal: zo’n 50 stuks, waarvan 30 in de code van het spike-eiwit, het uitsteeksel dat het virus nodig heeft om cellen binnen te dringen.

Omikron lijkt zich ook nóg beter door de lucht te verplaatsen dan zijn voorgangers. Tijdschrift The Lancet beschreef eind december hoe het virus zich in een quarantainehotel via luchtwervelingen verplaatst door de gangen en tussen de kamers, en zo nieuwe besmettingen veroorzaakt.

Al met al steekt Omikron nu de mazelen naar de kroon als ‘meest besmettelijke infectieziekte’. Een persoon met mazelen besmet weliswaar gemiddeld veel meer mensen in één besmettingscyclus (zo’n twaalf tot achttien, versus naar schatting drie tot vijf voor Omikron – het zogeheten R-getal), maar Omikron doet dat al binnen drie dagen, waarbij al die mensen zelf ook weer na drie dagen besmettelijk zijn, etcetera. Bij mazelen is deze zogeheten incubatieperiode tien tot twaalf dagen. Daarmee kan Omikron binnen eenzelfde tijd aanzienlijk meer mensen besmetten.

Daarmee is deze variant potentieel gevaarlijker dan andere coronavarianten: bij snel oplopende besmettingscijfers kan zelfs een minder ziekmakende variant snel het zorgsysteem overspoelen, of de maatschappij ontwrichten wegens ziekteverzuim.

3 Hoe goed werken de vaccins tegen besmetting door Omikron?

De meest relevante en recente data hierover komen uit het VK. Daar zetten onderzoekers gegevens op een rij van ruim een miljoen besmette mensen in tijden van Delta én Omikron.

In Deltatijden daalde de bescherming die een dubbele vaccindosis bood tegen besmetting in vier maanden tijd tot zo’n 40 tot 60 procent; bescherming tegen een Omikronbesmetting daalde in die tijd tot bijna nul. Maar een booster bracht de bescherming tegen besmetting met Delta weer boven de 90 procent, en bij Omikron tot zo’n 70 procent.

Voor bescherming tegen ziekenhuisopname zijn de Delta- en Omikronperioden nog niet uitgesplitst, omdat Omikron daarvoor nog te nieuw is. Maar wel is al duidelijk dat een dubbele vaccindosis na vier maanden slechts voor 44 procent beschermt tegen ziekenhuisopname, maar een maand na de booster weer voor 92 procent – een bescherming die in tien weken afneemt tot 83 procent.