Dit huis laat je niet meer gaan

Animatie Het gedaanteverwisselende horrorhuis is populair. In animatieserie ‘The House’ zijn psychologie en personages ondergeschikt aan de levenswandel van het huis waarin de verhalen zich afspelen.

De bewoners van het gedaante-verwisselende horrorhuis in het eerste deel van ‘The House’.
De bewoners van het gedaante-verwisselende horrorhuis in het eerste deel van ‘The House’. Beeld Netflix

Deuren die dichtslaan. Lichten die flikkeren. De nacht duurt ellenlang. En als de maan eindelijk opkomt dansen er schimmen in haar schaduwen. Vaak worden dat echte monsters, maar al voordat die uit het duister opduiken weet je: het is hier niet pluis. Dit huis zal je nooit meer laten gaan.

Op Netflix is sinds afgelopen week de driedelige animatieserie The House te zien waarin gretig gebruik wordt gemaakt van al die klassieke beelden uit het spookhuisgenre. Maar het monster, het spook of de entiteit uit een andere dimensie die de bewoners schrik aanjaagt of terroriseert is afwezig. Het horrorhuis is een nieuwe fase ingegaan. Nu zijn het de muren zelf die lijken te leven. Die ’s nachts uit wandelen gaan en het bouwplan veranderen, zodat de inwoners ’s ochtends verdwalen op de enige plek waar ze zich veilig zouden moeten voelen: hun huis.

„I feel like I’m in an Enda Walsh play. #lockdown”, postte de Ierse auteur Liz Nugent op Twitter toen de Covidpandemie met z’n lockdowns nog maar een paar weken oud was. Die associatie was niet zo vreemd. Haar landgenoot Walsh heeft een oeuvre van toneelstukken over personen die geen thuiswerkadviezen nodig hebben om al dan niet vrijwillig gevangen te zitten in hun eigen wereld. Walsh (Disco Pigs, Hunger) is ook de scenarist van The House, waarin engtevrees en ontheemding een nieuwe dimensie krijgen: psychologie en personages zijn ondergeschikt gemaakt aan de levenswandel van het huis zelf.

Horrorhuis anno nu

De drie episodes volgen het huis in drie verschillende stadia van z’n bestaan – verleden, heden en toekomst; of kindertijd, volwassen-zijn en ouderdom; of beter nog: (op)bouw, verbouwing en verval. Ze werden geregisseerd door verschillende filmmakers; het eerste deel van Emma De Swaef en Marc James Roels (bekend van This Magnificent Cake uit 2018) steelt met z’n wollige poppenanimaties niet alleen de show, maar is met z’n instabiele labyrintische structuur ook een schoolvoorbeeld van het gedaanteverwisselende horrorhuis anno nu.

In dit onderdeel verruilt een familie hun cottage voor een landhuis van de mysterieuze bouwmeester Mr. Van Schoonbeek. Het verhaal wordt verteld vanuit het perspectief van de kleine Mabel en baby Isobel. Waar hun ouders doof lijken voor het aanhoudende gezaag en getimmer, slaafs meegaan in de ambities van Mr. Van Schoonbeek en langzamerhand in poppen in een poppenhuis transformeren, raken de kinderen de weg kwijt in een doolhof van afgebroken trappen en kamers die in kamers worden gebouwd.

Met de recente lockdowns in het achterhoofd is dat niet alleen een passende verwijzing naar de doe-het-zelfhausse, maar ook een metafoor voor iets ongrijpbaarders. Namelijk dat de wereld helemaal niet zo maakbaar is als gedacht.

Dat beeld van het huis-in-het-huis, van geheime kamers en gangen is zo oud als nachtmerries en kermisattracties, maar werd weergaloos beschreven in Mark Z. Danielewski’s metaroman House of Leaves (2000). Het vuistdikke boek werd onverfilmbaar geacht, door z’n vele vertelperspectieven, uitwijdingen en terzijdes. En hoewel Danielewski in Hollywood zowel een scenario voor een speelfilm als voor de pilot van een tv-serie achterliet, is er niets bekend over eventuele filmplannen. Doodzonde, want de scènes waarin de hoofdpersonen ontdekken dat hun huis vanbinnen groter is dan vanbuiten, onder andere omdat er achter de muren gangen en ruimtes lijken te groeien, lenen zich bij uitstek voor filmische trucs en een heel groot scherm.

Danielewski’s verontwaardiging was groot toen hij ontdekte dat het creepy You Should Have Left (2020) van thrillerexpert David Koepp een scène bevat waarin hoofdrolspeler Kevin Bacon met een rolmaat tot de conclusie komt dat het binnen ‘five feet’ langer is dan buiten. Danielewski vroeg zich al tweetend af of die scène niet rechtstreeks uit zijn boek was gejat.

You Should Have Left vliegt aan het einde uit de bocht, maar de opbouw is fantastisch. Stel huurt vakantiehuis in Wales, en dat huis heeft net zoveel geheimen voor hen als zij voor elkaar. Of moeten we zeggen dat het huis hun gedachten kan lezen, en dat vanaf daar alles gaat schuiven? Net als in alzheimer-drama The Father dat dit jaar uitkwam, ondergaat het interieur steeds kleine veranderingen. Lampen hebben een eigen wil. Opeens zijn er deuren waar net nog een boekenkast stond. En gangen en trappenhuizen klappen uit als leporello’s.

Schaakstukken

Als we aan de randen van het genre kijken dan zien we de afgelopen jaren in spookhuisfilms tal van dat soort scènes opduiken. Hereditary (2018) van Ari Aster, met recht een van de engste films van de laatste tijd, geeft een nieuwe betekenis aan het aloude droste-effect zoals we dat ook in You Should Have Left en The House zien. Asters film is een rouwverhaal over een familie die achtervolgd wordt door de dood van oma. Tijdlussen, dromen en het desoriënterende gevoel dat Hereditary oproept worden gevoed door de gedachte dat we zitten te kijken naar een pervers spel dat zich afspeelt in de poppenhuizen die moeder fabriceert, deels als rouwverwerking, deels om in het reine te komen met de trauma’s uit het verleden.

De opening van de film is al meteen raak. Vanuit een raam kijken we naar een boomhut, maar als de camera langzaam naar achteren glijdt en zwenkt verdwijnen we in een maquette waarin de oudste zoon ontwaakt. Terwijl de film vordert veranderen de poppenhuisminiaturen steeds vaker in plaatsen delict of gruweltonelen waarvan in het midden wordt gelaten of ze al gebeurd zijn of juist in gang worden gezet. Dat gebrek aan houvast, van stelselmatige onveiligheid, zegt natuurlijk iets over hoe we ook op wereldschaal moeten dealen met onbetrouwbare vertellers en schuivende paradigma’s en perspectieven.

Poppenhuis in vlammen

Ook in The House ontdekken Mabel en Isobel een schaalmodel van het huis waarin ze gevangen zitten. Zijn zij schaakstukken in hun eigen verhaal? Voelen we ons dat niet allemaal soms? En waar blijven zij als het poppenhuis in vlammen opgaat? Nog zo’n beeld dat we uit talloze horrorfilms kennen. Het feit dat het verhaal als poppenanimatie is verteld, geeft zo nog een extra betekenislaag.

Vergelijkbare constructies worden gebruikt in You Should Have Left en Vivarium (zie kader), waarin de enige afbeeldingen aan de muur foto’s en schilderijen zijn van het huis waarin we ons bevinden. Als de hoofdpersonen door die piepkleine raampjes naar binnen kijken, zien ze dan zichzelf? Zonder al te veel te willen weggeven is het ultieme droste-effect van al die films natuurlijk dat de hoofdpersonen op enig moment oog in oog met zichzelf staan.

De enige vraag die blijft, ligt ook al in de titel You Should Have Left verscholen: waarom zijn filmpersonages zo koppig als ze merken dat het ergens niet pluis is, waarom gaan ze niet gewoon weg? Of weten ze ergens diep van binnen dat het al te laat is? Als Kevin Bacon eindelijk met zijn dochtertje door nacht en ontij op de vlucht slaat staat hij na een lange wandeling weer voor zijn voordeur. Deze nieuwe spookhuizen spelen niet alleen verstoppertje, ze achtervolgen hun bewoners, maken alternatieve werkelijkheden zichtbaar. Tijd en ruimte zijn gekromd.