Oxfam Novib: groeiende ongelijkheid door de pandemie eist duizenden doden per dag

Ongelijkheidsrapport Corona is niet de ‘grote gelijkmaker’ geworden waarop sommigen hoopten. Oxfam Novib heeft becijferd dat het virus de ongelijkheid juist verder heeft vergroot – en niet alleen financieel.

In een hal in de Indiase stad Madras worden bedden gereedgemaakt om een verwachte toename in coronapatiënten op te vangen. Onder meer vanwege een beperktere toegang tot gezondheidszorg en vaccins kampen armere landen met hogere sterfte dan rijkere landen.
In een hal in de Indiase stad Madras worden bedden gereedgemaakt om een verwachte toename in coronapatiënten op te vangen. Onder meer vanwege een beperktere toegang tot gezondheidszorg en vaccins kampen armere landen met hogere sterfte dan rijkere landen. Foto Idrees Mohammed

Sinds het uitbreken van de coronapandemie, nu twee jaar geleden, zijn honderdzestig miljoen mensen extra in armoede terechtgekomen (ze moeten leven van minder dan 5,50 dollar per dag). En dat terwijl de tien rijkste mannen ter wereld hun vermogen ruim zagen verdubbelen, van 700 miljard dollar naar 1.500 miljard. Dat heeft ontwikkelingsorganisatie Oxfam Novib becijferd in het deze maandag verschenen rapport ‘Inequality kills’.

Oxfam grijpt traditioneel de start van het World Economic Forum (WEF) in Davos aan om de schijnwerper op ongelijkheid te zetten. Terwijl de rijken der aarden (politici, zakenlui) samenkomen in het Zwitserse bergdorp, neemt de economische en sociale ongelijkheid in de wereld almaar toe, is steevast de boodschap. Vooral de groeiende kloof tussen de superrijken in de wereld (miljardairs als Bill Gates, Jeff Bezos en Elon Musk) en de minder welgestelden trekt daarbij vaak veel aandacht, met name omdat de ontwikkelingsorganisatie op een slimme manier statistieken inzet om haar punt kracht bij te zetten.

En hoewel het dit jaar stil blijft in Davos (het WEF kan wegens de pandemie wederom niet fysiek doorgaan, in plaats daarvan is er een virtuele agenda), zet Oxfam ook dit jaar weer de groei van de rijkdom van de happy few af tegen de aanhoudende armoede en ongelijkheid aan de onderkant van de samenleving. Dat levert opvallende getallen op. De tien rijkste mannen ter wereld bezitten zes keer meer vermogen dan de onderste 3,1 miljard mensen. Het vermogen van die tien miljardairs is sinds Covid-19 verdubbeld, terwijl het inkomen van de onderste 99 procent van de wereldbevolking juist kleiner is geworden.

Het meest in het oog springende cijfer, en tegelijkertijd de titel van het rapport, is het aantal doden dat de groeiende ongelijkheid veroorzaakt. Elke vier seconden, claimt Oxfam, overlijdt er wereldwijd minimaal een persoon als gevolg van ongelijkheid. En dat aantal kan nog verder oplopen als klimaatverandering meer slachtoffers begint te eisen, met name in armere landen die zich minder goed kunnen wapenen tegen de gevolgen ervan.

De grote gelijkmaker

De coronapandemie, die aanvankelijk als een ‘grote gelijkmaker’ werd gekarakteriseerd (het virus maakt geen onderscheid tussen rijk en arm), heeft juist bijgedragen aan een versnelling van de ongelijkheid. Rijke landen zorgden goed voor hun bevolkingen, arme landen hadden die mogelijkheid niet. Dat uit zich in toegenomen ongelijkheid in vermogen en inkomen, maar ook in essentiële zaken als toegang tot gezondheidszorg en, meer specifiek, vaccins. De kans om te overlijden als je besmet raakt met het coronavirus is in ontwikkelingslanden ongeveer twee keer zo groot als in rijke landen. Oxfam concludeert: „2021 wordt vooral door deze schandelijke vaccinapartheid een smet op de geschiedenis van onze soort. Deze door de mens veroorzaakte catastrofe heeft de levens geëist van miljoenen mensen in landen met schaarse toegang tot vaccins. Zij hadden gered kunnen worden.”

Lees ook dit essay: Een pandemie was toch een Grote Gelijkmaker? Ja, welgeteld één keer in de geschiedenis

Oxfam, dat in eerdere jaren kritiek kreeg op de populistische toon van het rapport, besteedt in een aparte bijlage ruimschoots aandacht aan de onderbouwing van de cijfers. Zo maakt de organisatie voor de toenemende ongelijkheid gebruik van een combinatie van cijfers van de Wereldbank, het jaarlijkse vermogensrapport van zakenbank Credit Suisse en de miljardairslijst van zakenblad Forbes.

Over de doden als gevolg van ongelijkheid, de scherpste conclusie in het rapport, steunt de ontwikkelingsorganisatie op onderzoeken naar sterfte als gevolg van honger, klimaatverandering, toegang tot gezondheidszorg en ‘gendergerelateerd’ geweld (waaronder vrouwenbesnijdenis). Op basis van de meeste conservatieve schattingen daarover (van instituten als de Verenigde Naties, wetenschappers, en andere ngo’s) is het aantal dagelijkse doden als gevolg van ongelijkheid ruim 21.000. Honger (2,1 miljoen doden per jaar, ofwel 5.700 doden per dag) en onvoldoende toegang tot gezondheidszorg (5,6 miljoen doden per jaar, ofwel 15.300 doden per dag) zijn daarbij de grootste veroorzakers van dood door ongelijkheid.

Ernstige gevolgen

Hoewel je discussie kunt voeren over hoe exact dergelijke cijfers zijn, wordt het punt dat Oxfam maakt alom aanvaard: ongelijkheid is een groeiend probleem dat ernstige gevolgen heeft. Ongelijkheid is bovendien geen natuurverschijnsel, maar een keuze, stelt Oxfam, en het in stand houden ervan is een daad van economisch geweld.

Het oplossen van de ongelijkheid is derhalve ook een keuze, die met economische middelen in gang gezet kan worden. Om de huidige ongelijkheid recht te trekken, is inmiddels een ongeëvenaarde inspanning nodig. De belangrijkste daarbij volgens Oxfam: het invoeren van een ‘progressieve vermogensbelasting’ – volgens het principe hoe rijker je bent, des te meer belasting je betaalt. Dat helpt bij de herverdeling van de grote rijkdom van de bovenste ‘1 procent’. Ook het radicaal tegengaan van belastingontwijking moet hoog op de agenda, stelt Oxfam. Die praktijken kosten ontwikkelingslanden honderden miljarden dollars aan belastinginkomsten per jaar.

Michiel Servaes, de Nederlandse directeur van Oxfam Novib, zegt in een verklaring dat het nieuwe coalitieakkoord van Rutte IV op het gebied van ongelijkheid te weinig ambitieus is. Hij roept Nederland op echt werk te maken van internationale solidariteit, de aanpak van belastingontwijking en een eerlijke verdeling van vaccins, onder meer door farmaceuten te dwingen hun patenten te delen en de vaccins beschikbaar te maken voor iedereen.