Krijgt Frankrijk straks ‘une présidente’?

Presidentsverkiezingen Frankrijk Frankrijk heeft kansrijke vrouwelijke presidentskandidaten. Beïnvloedt dat de loop en inhoud van de campagnes?

Presidentskandidaat Valérie Pécresse van de rechtse partij Les Républicains op campagne op een boerderij.
Presidentskandidaat Valérie Pécresse van de rechtse partij Les Républicains op campagne op een boerderij. Foto Sebastien Bozon/AFP

Van de drie grootste politieke partijen van Frankrijk worden er twee aangevoerd door een vrouw. Ruim 52 procent van het Franse electoraat is vrouw en het hoogste aandeel Fransen ooit (71 procent) zou graag voor 2030 een vrouwelijke president hebben. Sinds de heropleving van het feminisme, deels aangezwengeld door #MeToo in 2017, staan gelijkheid tussen man en vrouw en geweld tegen vrouwen bovendien hoog op de maatschappelijke agenda.

Is ‘het uur van de vrouw’ nu dan aangebroken? Dat vragen Franse media zich enkele maanden voor de presidentsverkiezingen van april ook af. In elk geval begint het „normaal te worden dat vrouwen kandidaat zijn”, zegt emeritus hoogleraar politicologie Armelle Le Bras-Chopard van de Universiteit van Versailles-Saint-Quentin-en-Yvelines telefonisch. „Zelfs bij een conservatieve partij als Les Républicains, die er niet aan gewend is vrouwen op prominente posities te benoemen, kan nu een vrouw aan het roer staan”, zegt ze, wijzend op de kandidaatstelling van Valérie Pécresse, voorzitter van de bestuurlijke regio Île-de-France.

Lees ook dit profiel: Franse presidentskandidaat Valérie Pécresse: ‘de doodsteek’ voor de Republikeinen of een nieuwe Merkel?

Het valt Le Bras-Chopard bovendien op dat de kandidaten zijn verkozen vanwege hun programma en ideeën, zonder dat hun geslacht een grote rol speelde – zo heeft Pécresse haar kandidatuur te danken aan het feit dat haar ideeën minder radicaal zijn dan die van haar uitdager en partijgenoot Éric Ciotti en ze zo, volgens haar achterban, meer kans zou maken tegen haar extreem-rechtse concurrenten. „Sekse lijkt minder te tellen. Dat is een positieve ontwikkeling, die ertoe leidt dat vrouwen niet meer worden uitgesloten van de positie van president”, zegt de emeritus hoogleraar. Opvallend is ook dat vrijwel alle politieke partijen beloven dat hun ministersploeg voor 50 procent uit vrouwen zal bestaan als zij de verkiezingen winnen.

Vrouw-zijn als troef

Anderzijds doen de vrouwelijke kandidaten wel hun best om hun vrouw-zijn als troef in te zetten. Zo spreekt de radicaal-rechtse Marine Le Pen van het Rassemblement National geregeld over de uitdagingen waar ze mee kampt als alleenstaande moeder met drie kinderen – ze stelde ooit moeite te hebben haar carrière en gezin te combineren en last te hebben van „dat verdomde schuldgevoel dat in het hart van elke moeder is geplant”.

Politicoloog Anja Durovic van Sciences Po Bordeaux, die in 2017 onderzoek deed naar de invloed van geslacht bij kiezers van Le Pens partij, stelt via een videoverbinding dat Le Pen zo een specifieke groep vrouwen aanspreekt die problemen hebben met werk, of die bijvoorbeeld werkloos zijn en een gezin moeten onderhouden. „Le Pen zegt: ‘Ik zie jullie problemen en weet dat het niet makkelijk is’. Daarmee is het haar gelukt deze vrouwen aan zich te binden.”

De voorvrouw van het Rassemblement National praat ook geregeld over huiselijke zaken, zoals tuinieren en katten. Zo biechtte ze eens op te hebben gehuild toen haar kat stierf. Hiermee probeert ze volgens analisten haar imago te verzachten.

Ook Pécresse onderstreept graag en vaak haar vrouw-zijn. Toen haar in een interview werd gevraagd of ze een feminist is, zei ze: „Ik ben gewoonweg een vrouw”. Ook omarmt ze haar bijnaam dame de faire – een zinspeling op zowel Margaret Thatchers bijnaam IJzeren Dame (dame de fer) als op het werkwoord ‘doen’ (faire). Haar voorbeelden zijn Thatcher en Angela Merkel, ook al liggen haar ideeën op het vlak van bijvoorbeeld immigratie mijlenver af van die van de oud-bondskanselier van Duitsland. „Dat ze zich vergelijkt met deze politici laat vooral zien hoe weinig voorbeelden van vrouwelijke staatshoofden er zijn”, zegt Le Bras-Chopard.

Lees ook: Frankrijk zegt alert te zijn op geweld tegen vrouwen, maar moorden stoppen niet

Vrouwenthema’s sneeuwen onder

Maar de uitverkiezing van vrouwelijke kandidaten betekent nog niet dat zaken die vrouwen bovengemiddeld aangaan – denk aan geweld tegen vrouwen of ongelijkheid op de werkvloer – ook verkiezingsthema’s worden. Durovic benadrukt dat „onderwerpen als feminisme en vrouwenrechten vooral linkse thema’s zijn”, die dit jaar onderbelicht blijven omdat de verkiezingsstrijd zich aan de rechterzijde van het politieke spectrum afspeelt. „We moeten niet vergeten dat Pécresse bijvoorbeeld tegen het homohuwelijk was en de financiering van genderstudies in Île-de-France heeft stopgezet”, zegt ze.

Ook Le Pen verzette zich tegen het recht op abortus en de toegang van vrijgezelle vrouwen en homoseksuele stellen tot voortplantingshulp als IVF. „De politieke agenda wordt door rechts en extreem-rechts bepaald en deze verkiezingen is er maar één thema dat domineert: immigratie, immigratie, immigratie”, zegt Durovic.

Áls de extreem-rechtse partijen – behalve het Rassemblement National van Le Pen ook de partij Reconquête van opiniemaker Éric Zemmour – al over bijvoorbeeld seksueel wangedrag of geweld tegen vrouwen spreken, dan weten ze het om te buigen naar immigratie door enkel te praten over daders met een migratieachtergrond. Durovic: „Het lukt maar niet uit deze dynamiek te komen. Ook thema’s als economie en klimaatverandering blijven hierdoor onderbelicht.” Media spelen hier volgens haar een rol. „Toen Yannick Jadot [presidentskandidaat van de Groenen, red.] bijvoorbeeld beloofde dat hij zijn toekomstige ministers meteen zou ontslaan als zou blijken dat zij zich aan seksueel geweld schuldig hebben gemaakt, dacht ik dat alle media daarover zouden berichten.” Maar het bleef vrijwel stil.

Femmes avec Zemmour

Een kandidaat die zich niet specifiek presenteert als candidat pour les femmes is Éric Zemmour. De extreem-rechtse kandidaat staat te boek als vrouwonvriendelijk, wegens een reeks uitingen over de man-vrouwverhouding. Zo stelde hij eens dat politiek beter bedreven kan worden door mannen en dat vrouwen „een ander soort intelligentie” bezitten. Hij nam het op voor prominente figuren die beschuldigd werden van seksueel wangedrag, zoals voormalig IMF-baas Dominique Strauss-Kahn. „Dit is een castratie van alle Franse mannen”, zei Zemmour bijvoorbeeld nadat ‘DSK’ was gearresteerd omdat hij een hotelmedewerkster zou hebben gedwongen tot orale seks. Overigens is Zemmour zelf ook beschuldigd van seksueel wangedrag, maar het kwam nooit tot een veroordeling.

Lees ook dit profiel: Plots heeft Macron er een radicaal-rechtse uitdager bij: Éric Zemmour

Marie Durand, de 24-jarige oprichter van de steunorganisatie Femmes avec Zemmour, benadrukt in een videogesprek dat haar kandidaat deze uitspraken deed als opiniemaker. „Hij had destijds een polemische rol en schreef onder meer over de relatie tussen mannen en vrouwen. Tegenwoordig let hij meer op zijn woorden, in de zin dat hij er rekening mee houdt dat mensen proberen te verdraaien wat hij zegt.” Volgens haar zijn onder meer de uitspraken van Zemmour over vrouwen in de politiek uit hun context gehaald: hij zou slechts hebben bedoeld dat er in de Franse geschiedenis meer succesvolle mannelijke politici zijn geweest.

„Zemmour is ook echt niet tegen vrouwen op prominente posities, zolang ze maar competent zijn”, aldus Durand. „En wat betreft die aantijgingen: ik heb geen zin om te luisteren naar een linkse militant die in een linkse krant zegt dat Zemmour iets fout heeft gedaan. Er is ook geen aanklacht, dus ze kunnen het niet bewijzen”, zegt ze gedecideerd.

Als brein achter Femmes avec Zemmour spreekt Durand wel over de positie van vrouwen in Frankrijk – maar dan vooral in de context waarbij zij worden bedreigd door mannen met een migratieachtergrond. „De vrouwenzaak is interessant, maar niet het belangrijkste onderwerp.” Dat zijn volgens haar: economie, educatie en vooral immigratie.

Zemmour zelf probeert vooral zo min mogelijk woorden vuil te maken aan het onderwerp, ziet politicoloog Durovic. „Als journalisten ernaar vragen, probeert hij zich te distantiëren van zijn eerdere uitspraken. We zien duidelijk dat zijn visie op vrouwen en misogyne uitlatingen voor hem een probleem vormen”, zegt ze, duidend op peilingen die laten zien dat Zemmour beduidend minder populair is onder vrouwen dan onder mannen, terwijl daar bij andere kandidaten nauwelijks een verschil te zien is. Door het onderwerp te negeren probeert hij het van zich af te schudden, denkt Durovic. „Want hij weet: niemand kan de verkiezingen winnen zonder de steun van vrouwen.”