Opinie

Bewapen journalisten beter tegen de schenders van de rechtsstaat

De Rechtsstaat

Als ergens aan een vergadertafel over ‘de rechtsstaat’ wordt gesomberd, herinnert zich altijd wel iemand deze rubriek. En dan krijg ik wel eens een mailtje. Deze keer was het of ik wil meedenken over een cursus ‘rechtsstaat’ voor journalisten en anderen. Nou graag. Mijn beroepsgroep kan heel goed meer kennis over de democratische rechtsstaat gebruiken. We leven in dreigende tijden met sterk antidemocratische tendensen waarin begrippen als grondrecht, machtenscheiding en rechtsstaat gedachteloos worden gewisseld, een eigen betekenis krijgen, verkeerd worden gebruikt of niet begrepen. Daarom hierbij een cursus ‘Begrip van de beknelde rechtsstaat’, in vijf punten.

1

Scherp eerst het besef van de aantasting van de rechtsstaat aan. Leer journalisten waaraan je de introductie van een totalitaire staat kunt herkennen. Welke vrijheden gaan er verloren en in welke volgorde. Aan de vooravond van de verkiezing van Trump legde de Amerikaanse hoogleraar Timothy Snyder op Facebook uit hoe dat totalitaire handboek eruitziet. En hoe de burger zich daartegen teweer kan stellen. Centrale les: verdedig de instituties. Die dragen de rechtsstaat – hou dus de rechtspraak en het parlement in ere. Geef het recent heruitgegeven essay van Menno ter Braak, Het nationaalsocialisme als rancuneleer, mee als huiswerk.

2

Leer journalisten waarin de onafhankelijkheid van het OM precies zit, wat het dragen van politieke verantwoordelijkheid ervoor exact inhoudt, wanneer het OM de minister over (welke) lopende zaken inlicht, wanneer de minister instructies geeft en waarom het parlement dan meekijkt. Het OM belichaamt immers het geweldsmonopolie van de staat en is magistratelijk van karakter – autonoom, georiënteerd op de democratische rechtsorde. Vooral als er openlijk gevraagd wordt om ‘tribunalen’ die kennelijk met politieke tegenstanders moeten afrekenen, is dit relevant. Het OM in een rechtsstaat is nooit een jukebox waar de macht (of de oppositie) een kwartje in kan gooien. Wie dat suggereert beschadigt het.

3

Leer journalisten wat een ‘kort geding tegen de staat’ precies is en wat de hoogste bestuursrechter doet. Hoe groot de macht van de burger al is om overheidsbeleid onafhankelijk te laten controleren. En dat de rechter ervoor oppast om dan per vonnis te gaan regeren. Ook omdat niet iedere bezwaarmakende burger of belangengroep het algemeen belang vertegenwoordigt of democratisch gelegitimeerd is. In ‘tribunalen’ om overheidsbeleid te toetsen is dus al lang en breed voorzien. Sterker, die ‘coronamisdaden’ die FVD zo graag wil berechten, zijn al herhaaldelijk getoetst, beproefd, gewogen en door de rechter doorgaans in orde bevonden. Wie dan om ‘tribunalen’ blijft vragen heeft iets anders in gedachten. Die wil zélf oordelen en straffen. Dat is dan eigenrichting door de meerderheid. De politieke staat als aanklager en rechter. Een democratische rechtsstaat beschermt de burger juist tegen die staat.

4

Leer journalisten wat grondrechten wel en niet zijn. Half demonstrerend Nederland maakt zichzelf wijs dat ‘niemand’ aan ‘onze grondrechten’ mag komen. En journalisten herhalen dat omdat het kennelijk zo ‘leeft’. In werkelijkheid is er maar één grondrecht absoluut – niemand mag gefolterd worden. Bij acute terreurbestrijding bleek dat verbod vervolgens toch niet sterk genoeg. Denk aan Guantanamo, aan de CIA dark sites na 9/11, aan waterboarding, aan dwangvoeding bij hongerstakers. Grondrechten mogen juist wel worden beperkt. Het ‘grondrechtelijke’ van deze rechten zit in de strenge eisen die aan de beperking ervan worden gesteld. Zulke inperkingen moeten proportioneel zijn en omschreven in een democratisch vastgestelde wet.

5

Leg uit waarom politici altijd neutraal zeggen dat ze een vonnis ‘gaan bestuderen’. Dit is geen beleefdheid, maar primair rechtsstatelijk besef. Ruimte laten aan de rechter is elementair – de zaak is gesloten, het laatste woord gesproken. Dat aanvaarden is tonen dat je een democraat bent. Geert Wilders kan dat niet of wil dat niet en grijpt bij ieder verlies de kans om schade aan te richten. Iedereen moet met vonnissen terughoudend omgaan. Een vonnis is nooit zomaar een mening. Het is waar ‘je het mee moet doen’. Dát snappen is voor velen nog het moeilijkst.

Lees ook de digitale nieuwsbrief van juridisch redacteur Folkert Jensma