Een artikel vol onzin met de naam van een wetenschapper erboven

Wetenschapsfraude Bij toeval ontdekte een wetenschapper zijn naam boven een onzinartikel. Een vorm van bedrog met een onduidelijk motief.

Illustration DavidParkins/Nature

‘Ik wist niet dat je een nieuwe baan hebt bij Imperial College”, staat in een berichtje dat de Zwitserse epidemioloog Marcel Salathé op 21 december kreeg van een collega. Salathé is verbaasd: hij gaat helemaal niet voor Imperial College in Londen werken. Hoe komt zijn collega daarbij? De collega laat Salathé een notificatie van Google Scholar zien, een zoekmachine die wetenschappelijke publicaties verzamelt en overzicht biedt. Google Scholar toont een nieuwe publicatie in de Journal of Economics and Economic Education Research op naam van Marcel Salathé, zogenaamd werkzaam bij Imperial College.

De Zwitserse epidemioloog deelt zijn verbazing op Twitter, want hij schreef dit onderzoek helemaal niet, bevestigt hij ook telefonisch. „Ik dacht dat er een fout was gemaakt bij de redactie van het tijdschrift. Misschien schreef iemand van Imperial College dit onderzoek, en is mijn naam er per ongeluk op terecht gekomen.” Maar na een blik op het onderzoek zag de Zwitser dat er meer aan de hand was. Het artikel is zó slecht en onzinnig dat het wel een nep-paper moet zijn. „Het is nog een stuk slechter dan een computer-gegenereerd onderzoek dezer dagen zou kunnen zijn”, aldus Salathé. De zinsbouw is vreemd, soms missen er woorden, het is „bijna willekeurig gebabbel”. Google Scholar heeft de link naar het artikel inmiddels verwijderd. Het is nog wel beschikbaar op ProQuest, een vergelijkbare online-wetenschapszoekmachine. ProQuest zegt desgevraagd per e-mail de zaak te onderzoeken.

Voor wetenschappers is het hebben van een betrouwbare reputatie cruciaal. Ook voor Salathé. Hij is data-epidemioloog, en is in Zwitserland gedurende de coronacrisis een publiek figuur geworden. In zijn werk combineert hij informatica, kunstmatige intelligentie en epidemiologie. Hij werkte aan de technologie achter digitaal bron- en contactonderzoek in Apple- en Google-smartphones en is voorzitter van de stuurgroep van het Zwitserse onderzoeksprogramma naar Covid-19.

Als iets als dit viral gaat, kan het je reputatie beschadigen

Marcel Salathé gedupeerde

Toch is Salathé niet bang voor reputatieschade door het nep-paper. „Het is zo nep dat iedereen kan zien dat het niet van mij is.” Wel denkt hij dat dit soort misinformatie in de toekomst voor grotere problemen kan zorgen. „Niet zozeer voor mijzelf, want normaal gesproken werk ik aan niet-politieke onderwerpen. Dat is nu wel even anders in de pandemie.”

Hij maakt zich daarom op termijn meer zorgen om bijvoorbeeld klimaatwetenschappers. „Als iets als dit viral gaat, kan het je reputatie beschadigen. Zodra valse informatie naar buiten is gekomen, hebben mensen vaak nog maar weinig aandacht voor correcties.”

Het nep-artikel lijkt sprekend op een echt onderzoek, niet door Salathé geschreven, dat in augustus 2020 in Nature verscheen, met wat woorden verwisseld voor synoniemen. In de originele inleiding staat bijvoorbeeld: „A range of digital data sources are being used to enhance and interpret key epidemiological data gathered by public-health authorities for COVID-19.” Dit is in het nep-artikel geplagieerd door: „A variety of digital information sources are being employed to boost and interpret key medicine information gathered by public-health authorities for COVID-19.” ‘Data’ is vervangen door ‘information’, ‘enhance’ door ‘boost’ en ‘epidemiological data’ door ‘medicine information’.

Elisabeth Bik is expert op het gebied van wetenschapsfraude en analyseert verdachte artikelen op aanwijzingen voor plagiaat of beeldmanipulatie. In dit geval herkent ze een techniek die opvalt door zogeheten tortured phrases. Een computer neemt de tekst van een bestaande wetenschappelijke publicatie over en vervangt een aantal begrippen door hun synoniemen, waardoor een artikel niet opvalt in automatische plagiaatdetecties. Toch wordt een tekst er vaak onleesbaar door, omdat conventionele begrippen vervangen worden door bizarre alternatieven. Denk aan het vervangen van ‘big data’ door ‘enormous information’.

Hoge publicatiedruk

Het tijdschrift waarin het neponderzoek gepubliceerd is heeft geen goede reputatie. De Journal of Economics and Economic Education Research is aangesloten bij Allied Business Academies (voorheen bekend als Allied Academies), een collectief van wetenschappelijke tijdschriften over bedrijfskunde en economie. De organisatie staat op Beall’s List, een overzicht van mogelijke rooftijdschriften of -uitgevers gemaakt door Jeffrey Beall, een bibliothecaris van de Universiteit van Colorado.

Rooftijdschriften verdienen geld door tegen betaling slecht onderzoek te publiceren. Het is – ook bij integere tijdschriften – standaard om als wetenschapper te betalen voor het open access-publiceren van je onderzoek. Het artikel is dan gratis verkrijgbaar, omdat de onderzoekers zelf voor de redactiekosten van het tijdschrift betaald hebben. Rooftijdschriften misbruiken die praktijk door tegen betaling élk onderzoek te publiceren dat wordt aangeboden. Vooral in landen als China is de publicatiedruk voor wetenschappers hoog. Het gaat er meer om dát je publiceert dan wáár je publiceert. Rooftijdschriften hebben geen peerreview – beoordeling van het onderzoek door collega-wetenschappers. Als buitenstaander is het vaak lastig om te zien of een tijdschrift een rooftijdschrift is of niet.

Pure rooftijdschriften zijn zeldzaam: veel discutabele tijdschriften zitten een beetje tussen integer of rooftijdschrift in, legt Bik uit. Dan is een deel van de onderzoeken die een tijdschrift publiceert van waardeloze kwaliteit of geplagieerd, maar staan er ook wat originele onderzoeken tussen. Dat lijkt, volgens Bik, ook bij de Journal of Economics and Economic Education het geval te zijn. Het kan zijn dat de integere wetenschappers die in deze tijdschriften publiceren niet doorhebben dat het een mogelijk discutabele partij betreft.

Ik zie niet in hoe iemand hier iets aan kan hebben

Elisabeth Bik fraude-expert

Het bijzondere aan de nep-publicatie op naam van Salathé is dat er geen wetenschapper is die kan pronken met dit artikel op z’n cv. Daarom is het gissen naar een motief. „Ik zie niet in hoe iemand hier iets aan kan hebben, behalve misschien het tijdschrift zelf”, zegt Bik. De tijdschriften willen mogelijk pronken met bekende, westerse namen als auteurs, zodat de status van het tijdschrift stijgt en meer wetenschappers er tegen betaling willen publiceren. „Het gebeurt weleens dat iemand uit bijvoorbeeld Rusland of China een paper schrijft en er dan een westerse auteur bijzet als co-auteur, terwijl diegene er niets van weet. Dat is dan bedoeld om het paper wat meer status te geven”, legt Bik uit. Maar in dit geval is er geen co-auteur die ervan profiteert, dus het kan alleen de status van het tijdschrift zelf ten goede komen, lijkt het.

Salathé is niet de eerste die dit overkomt. In juni 2021 schreef integriteitsblog Retraction Watch over Jamie Burr, een Canadese inspanningsfysioloog die iets vergelijkbaars meemaakte. Salathé verwacht nog meer gevallen: „Er zijn veel grotere namen in m’n vakgebied die je eerder zou gebruiken als je veel aandacht wil krijgen. Ik denk dat er duizenden van dit soort gevallen zijn. Ik heb het toevallig opgemerkt doordat Google Scholar het oppikte en het algoritme het aanprees bij mijn collega’s.”