Bij James Turrell ben je heel even verbonden met de kosmos

Kunstwerk in de natuur In Kijkduin bezoekt het Hemels Gewelf van de Amerikaanse kunstenaar James Turrell. Het uitzicht biedt een andere kijk op de wereld.

Foto's Jennifer Knuchel/ANP

De natuur is grillig en iedere keer wanneer ik buiten ben, verbaas ik mij over de eindeloze variëteit aan vormen en kleuren, geluiden en geuren die de natuur ons biedt. Ik ben een Augenmensch en ik neem alles waar wat er op mijn pad komt. Het maakt niet uit welk jaargetijde het is, of wat voor weer. Wandelingen in de natuur, in het bos, het park of zelfs de bescheiden ruimte van een stadstuin bieden een oefening voor de zintuigen. En misschien ligt juist daarin wel de drijfveer om naar buiten te gaan, uit de knusse woonkamer, de gerieflijke leunstoel en de beschutting van het huis.

In The Washington Post las ik eerder deze week over het typisch Nederlandse fenomeen ‘uitwaaien’. Afgelopen Nieuwjaarsdag was het dan ook traditioneel druk op de Nederlandse stranden. Waar de durfals een duik namen, hadden de meesten genoeg aan een wandeling met de frisse zeewind naar eigen keuze in de rug of juist in het gezicht. ‘Het hoofd leegmaken’: ook al zo’n typische uitdrukking waar we voor naar buiten moeten.

Dat gebeurt niet alleen in ons land. Zo raakt in Noorwegen het friluftsliv in zwang, het buitenleven een bewust onderdeel maken van de dagelijkse routine. En eenzelfde helende werking wordt toegedicht aan het uit Japan afkomstige shinrin-yoku, vrij vertaald als bos-baden, het in je opnemen van de helende werking van een boswandeling. Dit is de tijd om het hoofd leeg te maken, zaken te ordenen en met frisse moed en nieuwe inzichten de toekomst tegemoet te treden. De natuur kan ons daarbij helpen.

Vervreemdende ingreep in het landschap

Aldus toog ik naar de kust om door te waaien, naar Kijkduin om precies te zijn. Hier realiseerde de Amerikaanse kunstenaar James Turrell (1943) in de duinen het Hemels Gewelf, dat een andere kijk op de wereld biedt. Een vervreemdende ingreep in het landschap lijkt het, enigszins verstopt tussen de duinen. Bovendien, nu de musea nog gesloten zijn, een uitkomst voor openbaar kunstgenot. Ik was er met een blauwe lucht en een lichte bries.

Foto Jennifer Knuchel, ANP
Foto Jennifer Knuchel, ANP

55 treden leiden naar boven, waar een korte tunnel mij naar het hart van Turrells schepping brengt. Eigenlijk gaat het de kunstenaar hier niet om het materiële, om de inrichting van de verhoogde ellipsvormige wal en de centraal gesitueerde stenen bank die eruitziet als een tombe. Het Hemels Gewelf biedt meer dan een ontworpen landschap en is eerder een middel om naar licht en kleur te kijken.

Turrell wil ons laten kijken. Kijken. Niets dan kijken. En dan waarnemen en voelen. Wat gebeurt er?

Verbonden met de kosmos

Ik neem plaats op de bank, liggend op mijn rug leg ik mijn hoofd achterover en neem de hemel waar als een koepel. De blauwe hemel lijkt te rusten op de rand van de kom. Zinsbegoocheling is het enige woord dat in me opkomt – en eigenlijk wil ik ook niet meer dan dat. Geen verdere beschrijving, geen nadere verklaring. Hier biedt de natuur mij gelegenheid om het oude achter me te laten en, om met Schopenhauer te spreken, mij in een stemming te brengen van ‘interessenlose Anschauung’. Een opgang om de geest en de blik te zuiveren. Heel even voel ik mij verbonden met de kosmos. „What is important to me is to create an experience of wordless thought”, aldus de kunstenaar. En dat is mooi gezegd.

Thuisgekomen lees ik over Turrell en bezoek zijn website, waar zijn ruim tachtig kleurrijke Skyspaces en andere creaties in twintig landen zowel chronologisch als naar typologie zijn geordend. In Nederland bevinden zich twee andere werken van Turrell, in De Pont in Tilburg en in Museum Voorlinden aan de kust bij Wassenaar. Het Hemels Gewelf is het enige in de openlucht en bovendien een van zijn twee Crater Pieces. Waar de duinen zijn om uit te waaien biedt Turrells Hemels Gewelf de overtreffende trap: mindblowing.