Foto Andreas Terlaak

Interview

‘Over het verleden zijn meer verhalen mogelijk’

Rijzende ster: literatuur Jilt Jorritsma (30) kreeg veel lof voor zijn roman ‘Was’. „Al negeer je het, het verleden zit ergens in je en kan opspelen.”

‘Het komt hoogst zelden voor dat een roman je doet walgen, tot kokhalzen aan toe, én betovert”, schreef NRC afgelopen zomer over de debuutroman Was. Met historicus Jilt Jorritsma (1991), die in 2018 al de Joost Zwagerman Essayprijs won, stond een schrijver op die meteen de lineaire tijd ter discussie stelde – het boek werd wel vergeleken met de hallucinante Duitse Netflixserie Dark.

„Het begon voor mij met de beelden van was die mijn tante heeft nagelaten. Zij was beeldhouwer en heeft een aantal jaar geleden een eind aan haar leven gemaakt. Haar beelden stonden nog bij mijn grootouders op hun boerderij in Friesland, en ik hielp daar wel eens om het terrein te onderhouden. In warme zomers konden die beelden gaan smelten – omdat ze niet in brons gegoten waren, bleven ze beweeglijk, leek het alsof er nog leven in zat. Waardoor mijn tante nog een beetje aanwezig leek.

„Dat viel samen met een onzekere periode in mijn leven: afgestudeerd maar zonder werk, en ik kreeg ineens last van een bobbel in mijn gehemelte die ik lang had genegeerd, tot het te laat was en die cyste ruimte in mijn lichaam ging opeisen, heel pijnlijk was dat. Dat sloot voor mij aan bij het idee dat het verleden nog ergens in je zit en kan opspelen, ook al negeer je het.

„In het boek wordt dat een beangstigende gedachte, maar zo ervoer ik dat niet. Ik voelde druk om het goede pad te kiezen, waarmee je alle andere wegen afsluit, maar zo resoluut is het niet. Je kunt altijd terugkeren, of het verleden kan naar jou terugkeren.

„Ik zag er een parallel in met wat er gebeurde na de zelfdoding van mijn tante: haar dood strookte totaal niet met het beeld dat onze familie van haar had, waardoor we anders naar haar geschiedenis moesten gaan kijken. Mijn studie geschiedenis ging toen pas écht voor me leven: je leert dat er meerdere verhalen mogelijk zijn over het verleden, dat alle verhalen met een bepaalde achtergrond en een bepaald doel verteld worden, dat er niet één waarheid is. Dat was precies wat we toen ondervonden.

Het begon voor mij met de wassen beelden die mijn tante heeft nagelaten

Jilt Jorritsma

„De titel Was had ik snel, vanwege de dubbele betekenis: het materiaal, maar ook het woord dat op verleden tijd duidt, en ook de betekenis in ‘wasdom’ en ‘volwassen’. Zo kon ik er van alles bij halen, een sneeuwbal die steeds groter werd. Dat associatieve denken spreekt me erg aan, dat niet-rationele, unheimische gevoel dat er samenhang is, het spel om die patronen te vinden en weer rationeel aan elkaar te schrijven.

„Ik vind het fijn als er iets te onderzoeken valt, ik onderzoek als promovendus de ideeën rond steden die door de zeespiegelstijging bedreigd worden. Ik kijk naar hoe het verleden van die steden doorwerkt in hoe hun toekomst verbeeld wordt: dat architecten in New York teruggrijpen op oesters die ooit verdwenen uit het vervuilde kustgebied, maar de stad nu juist weer moeten beschermen tegen de zee. Dat liet ik in Was op een persoonlijker, menselijker niveau terugkomen: hoe je het verleden gebruikt om je te ontwikkelen, naar jezelf te kunnen kijken en een toekomst te kunnen geven. Zo kun je te midden van richtingloosheid toch een illusie van grip creëren.”