Reportage

Nederlandse film: een digitale vondeling

Streaming Nederlandse filmklassiekers zijn vaak niet als streamer beschikbaar, zelfs ‘Soldaat van Oranje’ niet. Hoe komt dat?

Bij het uitkomen van ‘Turks Fruit’ in 1973 stonden er lange rijen voor de bioscopen. Maar de bestbezochte Nederlandse film ooit is heden ten dage niet te zien via streamingdiensten.
Bij het uitkomen van ‘Turks Fruit’ in 1973 stonden er lange rijen voor de bioscopen. Maar de bestbezochte Nederlandse film ooit is heden ten dage niet te zien via streamingdiensten. Foto Bert Verhoeff/ANP

De Nederlandse filmsector lanceerde vier jaar geleden de website Film.nl. Iedereen die legaal een film of serie wil kijken, kan hier traceren welk platform of welke streamer die titels op dit moment aanbiedt. Het was een initiatief tegen het illegaal downloaden van films en series in Nederland.

Maar wie daar iconische Nederlandse filmklassiekers als Soldaat van Oranje, Turks Fruit of Schatjes! hoop te vinden, komt bedrogen uit. De website meldt dat deze grote vaderlandse titels op dit moment nergens kunnen worden bekeken. Hetzelfde geldt voor de handvol Nederlandse Oscarwinnaars, zoals De Aanslag of Antonia.

Deze gebrekkige beschikbaarheid van grote vaderlandse titels uit het verleden is regisseur Martin Koolhoven al lang een doorn in het oog. Hij maakte zich eind 2020 op Twitter boos na het overlijden van regisseur Nikolai van der Heyde, van wie de film Help! De dokter verzuipt nergens te zien was, in 1974 goed voor ruim een miljoen bezoekers. Uit frustratie organiseerde Koolhoven een eenmalige vertoning.

Veel tijd en geld

„Het is een samenloop van omstandigheden”, denkt Koolhoven. „Dit soort titels zijn commercieel gezien niet interessant genoeg om opnieuw uit te brengen op dvd of blu-ray. En overkoepelende organisaties als het Filmfonds of Eye hebben maar zeer beperkte middelen, tijd en energie voor het conserveren en aanbieden van oude films.” Dat beaamt filmprogrammeur Ronald Simons, een van de mensen die zich bij Eye ontfermt over oude vaderlandse titels. „Van alle films voor 1990 hebben we wel een 35mm-print in de kluis liggen”, legt Simons uit. „Maar voordat we die kunnen aanbieden op streamingplatforms moeten ze eerst worden gerestaureerd en gedigitaliseerd.”

Eye doet zijn best om zoveel mogelijk titels op deze manier te ontsluiten, maar dat kost inderdaad tijd en geld: „De markt voor Nederlandse titels is te klein om daar als producent of distributeur veel geld in te steken.” De titels die wel klaar zijn, biedt Eye sinds een jaartje aan via haar eigen platform, Eye Film Player: daar zijn onder meer Spoorloos van George Sluizer, AmnesiA van Koolhoven, Blue Movie van Wim Verstappen en het oeuvre van Alex van Warmerdam te zien.

Veel tieners denken dat er in Nederland alleen romkoms worden gemaakt

Ronald Simons Eye Filmmuseum

Weinig interesse

Bioscoop Het Ketelhuis in Amsterdam, die zich profileert als de ‘huiskamer van de Nederlandse film’, doet zijn best om af en toe klassiekers op groot doek te vertonen. „Het animo is zelden overweldigend”, verzucht directeur Alex de Ronde. „De mensen die je bereikt, zijn heel gelukkig. Maar je komt niet uit de kosten als je 600 euro moet neertellen voor één vertoning.” Zeker producent Rob Houwer, rechthouder van Turks Fruit en Soldaat van Oranje, heeft de naam veel geld voor zijn titels te blijven rekenen.

Desondanks maakt zowel Het Ketelhuis als Eye plannen om in 2022 structureel evenementen rond vaderlandse klassiekers te organiseren. De Ronde: „Niemand geeft ons standaard interesse voor de eigen filmcultuur mee. Op school wordt het niet besproken, in de media is er relatief weinig aandacht. Doodzonde.”

Tips in de videotheek

Dat beaamt Ronald Simons van Eye: „Veel tieners denken dat er in Nederland alleen romkoms worden gemaakt. Je moet natuurlijk wel door een kenner of expert ergens op gewezen worden. Ik vond het zelf vroeger heerlijk als de videotheekbaas zei dat ik écht bepaalde oude pareltjes moest gaan kijken. Dat heeft mijn smaak enorm verbreed.”

Online zijn er wel plaatsen waar fans elkaar de weg wijzen. Op de Facebook-groep Nederlandse filmfans attenderen liefhebbers elkaar op toevallige vertoningen van oude vaderlandse titels op televisie. Vaak zijn via doorverkoopsites nog oude dvd-releases van grote titels op de kop te tikken. En op het YouTube-kanaal van Beeld en Geluid zijn veel bekende Nederlandse documentaires digitaal te bekijken, zoals Glas en Alleman van Bert Haanstra en veel werk van Johan van der Keuken. De veelgeprezen André Hazes-film Zij gelooft in mij – een van de grootste Nederlandse documentairehits ooit – is gratis te zien op de website van regisseur John Appel.

Rondzwervende rechten

Het grootste probleem bij oudere titels is dat na decennia niet altijd meer duidelijk is wie de distributierechten bezit. Producent Chris Brouwer maakte in de jaren tachtig bioscoophits als Het meisje met het rode haar, Schatjes! en Terug naar Oegstgeest. „Die hele catalogus is begin jaren negentig naar producent Polygram gegaan, die later werd overgenomen door Universal”, vertelt hij. „De rechten van al die titels liggen nu ergens in Londen te verpieteren.”

Brouwer vermoedt dat zijn oude films sporadisch nog in een bulkdeal zitten die dan bijvoorbeeld aan een buitenlandse zender wordt verkocht. „Maar ze staan niet hoog op de prioriteitenlijst. Er zijn diverse illegale kopieën op YouTube te vinden, er is blijkbaar niemand van Universal die daartegen optreedt.” Dat geldt ook voor Oscar-winnaar De Aanslag van Fons Rademakers, waarvan de distributierechten in een bulk van Hollywood-major MGM rondzwerven.

Macht van Netflix

Producent Matthijs van Heijningen sr. was verantwoordelijk voor klassiekers als De Lift, Ciske de Rat, Op Hoop van Zegen en Eline Vere. „RTL heeft vijftien jaar de licenties gehad van onze catalogus”, vertelt hij. De zendergroep sprong daar volgens Van Heijningen niet heel respectvol mee om. „Populaire titels als De Lift werden nog wel eens op gewone tijden uitgezonden”, aldus Van Heijningen. „Van de koele meren des doods was dan om 3 uur ’s nachts op RTL8 te zien.” De producent heeft, nu zijn rechten weer vrijkwamen, het heft in eigen hand genomen en investeert zelf in de digitalisering van zijn oeuvre: „De films moeten komend jaar in een gerestaureerde versie beschikbaar komen via vod of streaming.”

Van Heijningen suggereert dat een machtige streamingdienst als Netflix een grotere rol zou moeten pakken in het ontsluiten van oudere Nederlandse titels: „Dat is een gezaghebbende partij die zegt te willen investeren in Nederlands product. Het zou heel goed zijn als daar ook eens wat klassiekers bij zitten.” Dit lijkt ook regisseur Koolhoven een prima idee: „Al is het natuurlijk niet zo dat de volgende dag dan alle tieners naar die oude titels gaan kijken. Het is een belangrijke stap in de goede richting.” Een Nederlandse woordvoerder van Netflix kan niet zeggen of het bedrijf daar iets voor voelt: „Ik kan alleen zeggen dat dit nu nog niet ons beleid is.”

Lees ook: Rampjaar voor de bios, minder voor de Nederlandse film