De musical is extra kwetsbaar voor coronamaatregelen

Musicals 2021 was een moeilijk jaar voor de musical. Het theatergenre dat graag uitpakt met grootschalige choreografieën en shownummers – veelal geproduceerd zonder subsidie – had veel last van de coronamaatregelen.

De musical Titanic liep een jaar vertraging op, maar werd in november eindelijk aan het publiek gepresenteerd.
De musical Titanic liep een jaar vertraging op, maar werd in november eindelijk aan het publiek gepresenteerd. Foto Roy Beusker

In een Rotterdamse fietstunnel hangt een affiche: ‘The Sound of Music’ staat er in zangerige letters geprint boven glooiende velden. Daaronder prijkt een speelperiode, maar de voorstellingen zullen nooit plaatsvinden: de boodschap op de poster is ingehaald door een nieuwe lockdown.

In 2021 hield de coronapandemie de musicalsector opnieuw stevig in z’n greep. En dan is The Sound of Music van Stage Entertainment nog relatief goed uitvoerbaar tijdens de grillen van het virus. Het decor kan kleiner opgebouwd worden, afhankelijk van de grootte van de speellocatie. Bij andere voorstellingen van deze producent, zoals Disney’s Aladdin, ontbreekt die flexibiliteit: die grote show staat ‘vast’ in het Scheveningse Circustheater. Daarbij is kostenbesparing ook onmogelijk door de strikte eisen van ontwikkelaar Disney.

Schaarse kleinschaligheid

Musicals gaan hand in hand met ondernemerschap, aangezien ze veelal gemaakt worden door ‘vrije producenten’, die geen subsidie ontvangen en volledig in eigen inkomsten moeten voorzien. De financiële gevolgen van overheidsbesluiten wegen dus zwaar, vertelt Hans Cornelissen, artistiek directeur van productiebedrijf De Graaf & Cornelissen. „Het is ook een winkel, hè. Dat klinkt niet heel kunstzinnig, maar het is wel zo.”

Toen de pandemie begon, zag het er somber uit voor zijn productiebedrijf, zegt Cornelissen. „We vallen niet zomaar om, want we zijn een sober bedrijf en daardoor solide, maar in het begin was er weinig oog voor onze branche. Daar is gelukkig verandering in gekomen: minister Van Engelshoven heeft zich fors voor ons ingezet. Bijvoorbeeld met financiële steunmaatregelen en het openhouden van theaters, toen andere sectoren wel dicht moesten.”

De musical Aladdin van Stage-Entertainment en Disney in het AFAS Circustheater. Foto Deen van Meer

De moeilijkheden in coronatijd ontstaan in het musicalveld mede door de strakke planningen. Er wordt jaren vooruit gewerkt, dus als een speelperiode uitloopt, ontstaat een domino-effect en komen toekomstige producties in het gedrang. Zo worden producenten gedwongen om ingrijpende keuzes te maken: de stekker wordt uit de ene mega-productie getrokken (bijvoorbeeld Anastasia of Hello Dolly!) en een volgende grote show wordt gestart (Aladdin of Diana en zonen).

In het jaar waarin de theaters maandenlang gesloten waren, gingen toch ambitieuze voorstellingen in première. Zo werd 14 de musical over Johan Cruijff gepresenteerd in een gloednieuw AFAS Theater in Leusden, liet producent MediaLane het publiek kennismaken met zowel Come from away als Diana en zonen, en programmeerde ook De Graaf & Cornelissen twee nieuwe shows: Rocky Horror Show en het grote Titanic. Daarnaast waren op bijzondere locaties voorstellingen te zien: ONE de musical in ‘het eerste LED-box theater ter wereld’ in Aalsmeer (waarbij videoschermen voor het decor zorgen) en Zodiac in de Koepelgevangenis van Breda.

Waar theatermakers aan het begin van de pandemie de monoloog omarmden, komt die vorm in de musical weinig voor. Bij een genre dat graag uitpakt met choreografieën en shownummers, zijn kleinschalige voorstellingen een uitzondering. Spring awakening van OpusOne was afgelopen jaar een van de weinige intieme musicalproducties. Daarbij zaten toeschouwers op anderhalve meter van elkaar rond een podiumpje. Een jaar eerder doken nog verschillende solo- of duovoorstellingen op, zoals Paul & Simone: Zonder jou of Buyer & Celler, waarin MediaLane sterren uit een geannuleerde voorstelling onderbracht. Maar de producenten veerden snel terug in het oude stramien.

Afzeggen is ‘bittere pil’

Corona heeft de ene na de andere musical opgeslorpt: speelperiodes konden niet voltooid worden (Kinky Boots, Anastacia) en aangekondigde producties werden geannuleerd (The Waitress). Het meest schrijnende voorbeeld is Hello Dolly! van MediaLane, dat vlak voor de eerste lockdown in première ging en daarna slechts één voorstelling kon spelen. Het stopzetten van een productie is bijzonder pijnlijk. Zo noemt Cornelissen het annuleren van zijn Kinky Boots „een hele bittere pil”. Een dergelijke beslissing heeft gevolgen voor veel mensen, op financieel én mentaal vlak.

De musical Rocky Horror Show staat in kleine schouwburgen en kan ook op anderhalve meter doorgaan. Foto Roy Beusker

Bij musicals kan het totale aantal betrokkenen oplopen tot een team van tientallen medewerkers in onder meer de cast, de crew en het live orkest. Dan is een zaalbezetting van een derde, waar het in coronatijd soms op neer kwam, niet rendabel.

Spelen voor een publiek op anderhalve meter is bij zo’n productie onmogelijk, zowel voor de producent als de betrokken theaters, tenzij er voldoende financiële steun is. Bij de tournee van Titanic zijn voor iedere voorstelling zo’n vijftig medewerkers „en route”, rekent Cornelissen voor. „Dat is een heel ander financieel plaatje dan bij de Rocky Horror Show”, een eveneens reizende voorstelling van De Graaf & Cornelissen. Rocky speelt in kleinere schouwburgen en kan wel doorgaan voor een publiek op anderhalve meter – mits dat twee keer op een speeldag gebeurt.

Nu de theaters weer gesloten zijn, is duidelijk dat ook Rocky Horror de tournee niet helemaal af kan maken. „De theaters lopen vol door alle uitgestelde voorstellingen. De rek is uit de agenda’s, dus we verliezen sowieso speeldata.” Met Titanic is dat anders, omdat die productie „in series” speelt en langere tijd in hetzelfde theater staat. Voor de oorspronkelijke tournee zijn al tot halverwege 2022 vervangende data geboekt. „Die boot heeft averij, maar komt wel weer op stoom.”

Publiek wacht af

Dat coronamaatregelen voor iedere productie anders uitpakken, blijkt uit de situatie waarin Stage Entertainment afgelopen jaar verzeild raakte. Aladdin speelde in het uitverkochte AFAS Circustheater voor 1.800 bezoekers. Toen in november duidelijk werd dat theaters nog maximaal 1.250 bezoekers mochten ontvangen, betekende dit dat honderden kaartkopers afgezegd moesten worden. Hetzelfde gold voor TINA – De Tina Turner Musical, dat in het Beatrix Theater (1.500 zitplaatsen) speelde.

Walter Drenth, sinds april managing director bij Stage Entertainment, hekelt de onzekerheid die de lockdowns met zich meebrengen. „Een theater is iets anders dan een café. Het is niet zo dat je de deuren opengooit en er meteen weer mensen binnenkomen.” Aan iedere heropening gaat veel werk en investeringen vooraf: spelers moeten blijven repeteren, contact met kaartkopers wordt onderhouden, schouwburgen weer klaargemaakt om bezoekers te ontvangen. Daarbij is het consumentenvertrouwen niet snel op het oude niveau, legt Drenth uit. Hoewel het overgrote deel van de kaartkopers geen geld terugvraagt, maar een voucher accepteert, is het lastig om nieuw publiek te enthousiasmeren. In de pandemie blijken theaterbezoekers afwachtend.

Daarnaast is het bij iedere lockdown onduidelijk wat de vervolgstappen van de overheid zijn, zegt Drenth. „Er is geen heropeningsplan, terwijl je moet denken in scenario’s. Dan kun je plannen en geef je perspectief. In de huidige situatie kunnen wij nergens op anticiperen.” Aangekondigde steunmaatregelen noemt hij „goed en noodzakelijk, maar niet geheel toereikend”. Ze zouden naar omvang van de producent bepaald moeten worden en niet te generiek zijn.

Ook de avondlockdown, waarbij theaters om vijf uur ’s middags hun deuren moesten sluiten, hield in dat veel voorstellingen geannuleerd werden. Drenth: „Als je alleen matinees op een derde van de zaalcapaciteit mag spelen, betekent dat in feite dat je moet sluiten.” Dat benadrukt ook Hans Cornelissen: „Ik snap heus dat we met z’n allen dit lot moeten dragen, maar theater speelt zich voor 90 procent na acht uur af. Wij zijn gewoon volstrekt de lul.”

Lees ook: dit waren de beste theatervoorstellingen van 2021 volgens NRC-recensenten