Reportage

Bomen als getuigen van de bloedige strijd tegen racisme

Drie grote tentoonstellingen in New York laten de belangrijkste thema’s zien van onze tijd: Black Lives Matter, identiteitspolitiek, gender, bedreigde natuur en milieuvervuiling.

Nadia Belerique, ‘HOLDINGS’ (2020-ongoing)
Nadia Belerique, ‘HOLDINGS’ (2020-ongoing) Foto Robbert Roos

New York is en blijft het epicentrum voor de eigentijdse kunst. Het is lastig om je daar als kunstenaar goed te profileren door de aanwezigheid van zoveel topmusea en een overaanbod aan galeries. In New York ligt alles onder een vergrootglas. En anno 2022 betekent dit dat je niet ontkomt aan de geëngageerde onderwerpen van deze tijd: Black Lives Matter, identiteitspolitiek, gender, bedreigde natuur en milieuvervuiling.

In de New Museum Triennial komen al deze thema’s – als in een hogedrukpan – samen. Sinds de opening van de nieuwbouw aan de Bowery in 2007 heeft het museum zich ontpopt tot een van de belangrijkste avantgardistische instituten van de stad. Dat geeft extra druk om bij de triënnale te laten zien waar ‘het’ over gaat in de huidige maatschappij.

Lees ook de reportage over de Prospect Triënnale: Kunstenaars laten in New Orleans de ziel van de stad zien

Aan de tentoonstelling met de titel ‘Soft Water Hard Stone’ doen veertig kunstenaars vanuit de hele wereld mee, die in hoge mate conceptueel en overdrachtelijk werk maken. ‘Gewone’ schilderkunst is spaarzaam. Zacht water holt als het genoeg tijd krijgt harde stenen uit. De kunstwerken zijn het zachte water, de sociaal-politieke realiteit van vandaag is de harde steen. Of nog anders: kunstenaars worden in de triënnale de herauten van een samenleving die een verantwoorde omgang met mens, natuur en verleden zoekt en moet opboksen tegen de harde Realpolitik van Trumps Republikeinse partij (en andere conservatieve krachten in de wereld). Zo letterlijk staat het natuurlijk niet in de catalogus – daarin noemen ze het ‘dramatische culturele verschuivingen’ – maar die ondertoon is er wel.

Sean-Kierre Lyons. A smart dog is a bad dog and a bad dog is a smart dog (2021) Foto Larrie.

Cultuurstrijd

Je zou kunnen zeggen dat de hele ‘cultuurstrijd’ in de VS begon met de Amerikaanse Burgeroorlog die de afschaffing van de slavernij inluidde: de eerste stap op een lange weg om de zwarte bevolking echt ‘vrij’ te maken. De Amerikaanse Cynthia Daignaut schilderde statige ‘portretten’ van oude bomen op significante plekken van de Burgeroorlog. Als getuigen van de inmiddels honderdvijftig jaar oude, bloedige strijd tegen racisme en onderdrukking. En omdat die strijd nog lang niet ten einde is, blijven ze getuige. Black Lives Matter is niet alleen van vandaag. De neiging om er oorlog over te voeren ook niet.

De thema’s buitelen vervolgens over elkaar heen in de hoge zalen van het New Museum. Milieu? De Canadese Nadia Belerique vulde plastic containers met allerhande materialen, waardoor miniwerelden ontstaan als allegorie op onze getormenteerde kosmos. De Amerikaan Brandon Ndife bevolkt alledaagse meubelen met dystopische landschappen. Gender? De Frans-Haïtiaanse Gaëlle Choisne tovert een van de ruimtes om tot een backalley – rauw en defensief – met kisten en objecten achter hekwerken beplakt met collages en voorzien van video’s en geluidsfragmenten waarin de kunstenaar een hectische bespiegeling over de liefde op de bezoeker loslaat.

Cynthia Daignault, ‘As I Lay Dying’ (2021) Foto Robbert Roos

De in Nederland wonende Peruaan Arturo Kameya borduurt voort op de Latijnse traditie van ‘legendes vertellen’ met een pseudo-huiskamer waarin twee figuren aan een eettafel zitten. In de hoek een graf, dat verwijst naar een verhaal over de wederopstanding van een ‘heks’ dat recent actueel was in Peru. Blair Saxon-Hill toont de ‘veelkleurigheid’ van mensen met op de wand gecollageerde figuren uit stof en banale objecten.

Zo waaiert de expositie alle kanten op. Uiteindelijk zitten pretenties Soft Water Hard Stone in de weg. Prachtig is het ‘parallelle denken’, om mindshifts in de hoofden van de kijker teweeg te brengen, maar het blijft ook erg abstract – soms hermetisch – en daarmee vrijblijvend. Binnen de bubbel vol betekenis, buiten de bubbel een exotisme.

Index van New Yorkse kunst

Daarom is Greater New York in MoMA PS1, gevestigd in Queens, eigenlijk veel leuker. Deze tentoonstelling brengt geen thema, maar ‘gewoon’ een overzicht van kunstenaars die in New York wonen en werken. Een soort index. Daar zit altijd iets tussen. En ze gaat meer ‘door de generaties heen’. Dit geeft de kans om oeuvres te herwaarderen, vooral van kunstenaars die in de ‘witte’ kunstgeschiedschrijving buiten de boot zijn gevallen.

Installatie Jacolby Satterwhite Shrines (2020) in tentoonstelling (Never) As I Was Foto Adam Reich

Zoals G. Peter Jemison (‘enrolled member of the Seneca Nation of Indians, Heron Clan’), die in de jaren tachtig activistische werken maakte rond de strijd voor het behoud van inheemse identiteit en -rechten. Of ‘outsider artist’ Paulina Peavy die zichzelf identificeerde als een ‘genderless UFO voyager’ en die vanuit de ‘teachings’ die ze zo leerde surrealistische visioenen schilderde tot aan haar dood als bijna honderdjarige in 1999. De jonge kunstenaar Sean-Kierre Lyons verzorgt de vrolijke noot. Hij ontsnapt aan alle identiteits-onderwerpen met cartooneske figuratie.

Maar stiekem stelen in MoMA PS1 de kunstenaars van het ‘artist in residence’-programma van het Studio Museum in Harlem de show. Het Studio Museum zit midden in een ambitieus nieuwbouwproject, dus is voor de jaarlijkse presentatie naar het museum in Queens uitgeweken. Er hebben al heel wat kunstenaars via dit atelierprogramma de weg naar de top van de kunstwereld gevonden en ook nu stelt de lichting van 2020/21 niet teleur.

Jacolby Satterwhite had al wel enigszins een naam. Zijn homo-erotische schilderijen en videomontages zitten vol hedonistische levenslust, getoonzet in een overdadige videogame-esthetiek. Een parallel universum, waarin die levenslust een melancholisch randje krijgt, gefundeerd als die lijkt op een psycho-zelfanalyse van leven, seks en identiteit. Van Satterwhite gaan we zeker meer horen.

Genesis Jerez is een stuk onbekender. Zij schildert in een grafische stijl – met grote delen van het canvas onbeschilderd – portretten van verwanten in huiselijke taferelen, waarbij de ogen vrij letterlijk ‘leeg’ zijn gelaten en de gezichten zijn vervangen door bloemmotieven. Geesten uit het verleden. Een getuigenis van gewelddadige trauma’s in de Bronx, de wijk waar ze opgroeide. Identiteit is in de Verenigde Staten erg verbonden aan ‘plek’. Zowel geografisch als in de maatschappij. Geen van de tentoonstellingen van nu kan aan dat besef ontsnappen.