Nu wordt kiesrecht VS bestormd

Jaar na bestorming Capitool Als Republikeinen alle nieuwe regels rondom verkiezingen gebruiken, zijn die van 2020 voorlopig de laatste eerlijke geweest.

Foto AP

De Amerikaanse democratie is in gevaar. En het gevaar is simpel aan te wijzen: de Republikeinse Partij heeft in verschillende staten stappen gezet om de uitgebrachte stemmen na afloop van de verkiezingen ongeldig te kunnen verklaren. De meerderheidspartij in de betreffende staat bepaalt dan de uitslag – en die partij is de Republikeinse.

Een jaar na de bestorming van het Capitool om de bekrachtiging van Joe Bidens verkiezingsoverwinning te verhinderen, is er een waaier van wetten en voorstellen die het stemrecht aantasten. Het Brennan Instituut, dat veranderingen in kieswetten bijhoudt sinds 2011, telde het afgelopen jaar 19 aangenomen wetten in 34 staten die de mogelijkheid om te stemmen voor kiesgerechtigden beperken – meer dan ooit.

Alle nieuwe bepalingen in die wetten zijn terug te voeren op de loze beschuldigingen van Donald Trump over fraude bij de verkiezingen die hij van Biden verloor. Een grote meerderheid van de Republikeinse kiezers gelooft Trump. In een peiling uit december zei 71 procent van de ondervraagde Republikeinen dat Biden ‘waarschijnlijk’ dan wel ‘zeker’ niet de rechtmatige president is.

Het Brennan Center zag dit jaar ook een nieuwe trend: wetten die de verkiezingen ondergeschikt maken aan partijpolitieke instanties of functionarissen. Neem de wet die de senaat in Georgia dit jaar heeft aangenomen. Daarin werd de direct gekozen secretary of state ontheven van zijn verantwoordelijkheid voor het rechtmatig verloop van de verkiezingen. In de wet is hij vervangen door een commissie, overwegend samengesteld uit leden van de meerderheidspartij. Deze nieuwe en partijpolitieke commissie mag op eigen gezag ingrijpen in de samenstelling van lokale kiesraden.

Of lees wetsvoorstel HB 2720 dat in Arizona is ingediend. Een meerderheid van het Huis van Afgevaardigden in die staat mag „op elk moment voor de inauguratie van de president de bekrachtiging van de verkiezingsuitslag door de secretary of state herroepen”.

In Georgia en Arizona heeft de Republikeinse Partij op staatsniveau een meerderheid. Net als in Florida, Kansas, Kentucky en Montana, allemaal staten waar dit jaar wetten zijn aangenomen die de meerderheidspartij zware bevoegdheden geven bij het toezicht op de verkiezingen. Als Republikeinen in die staten daar daadwerkelijk gebruik van maken, zijn de presidentsverkiezingen van 2020 voorlopig de laatste eerlijke Amerikaanse verkiezingen geweest.

Doodsteek

Politicologen en rechtsgeleerden van verschillende universiteiten en instituten slaan alarm. Staatsrechtgeleerden Steven Levitsky en Daniel Ziblatt van Harvard, auteurs van How Democracies Die (2018), schreven in juli in The Atlantic dat „de grote meerderheid” van de Republikeinse Partij zich nu „antidemocratisch” gedraagt. De belangrijkste expert op het gebied van de Amerikaanse kieswetten, Richard Hasen, hoogleraar aan de universiteit van Californië, schrijft per e-mail dat hij zich zorgen maakt over „het gevaar dat de verliezer van de presidentsverkiezingen tot winnaar wordt uitgeroepen”. In het rapport A Democracy Crisis in the Making analyseren drie onafhankelijke denktanks de nieuwe stemrechtwetgeving van na de verkiezingen – het rapport dateert van april, met een aanvulling uit juni. „Als de verliezende partij de wil van de kiezer terzijde tracht te schuiven, zou dat de doodsteek voor ons staatsbestel betekenen”, schrijven de auteurs.

Dat de Republikeinen daartoe bereid zijn, is bepaald niet denkbeeldig. De afgevaardigde die het wetsvoorstel in Arizona indiende, Shawnna Bolick, tekende in december 2020 een resolutie waarin het Amerikaanse Congres werd gevraagd om de elf kiesmannen van Arizona aan Donald Trump toe te kennen, en niet aan Joe Biden, die de staat gewonnen had. De Republikeinse Partij in Georgia gaf in juni secretary of state Brad Raffensperger een formele berisping. Zijn misstap? Hij had geweigerd toe te geven aan de druk van toenmalig president Trump, die hem telefonisch in nauwelijks bedekte termen vroeg de verkiezingsuitslag van Georgia te vervalsen („Ik hoef alleen maar 11.780 stemmen te vinden.”)

Bloedvergieten

De bestorming van het Capitool heeft Republikeinse politici laten zien dat de fanatiekste aanhangers van de oud-president bereid zijn met geweld zijn loze beschuldigingen kracht bij te zetten. Het is een van de ontwikkelingen waar Hasen zich zorgen over maakt. Hij citeert in een nog te verschijnen artikel in de Harvard Law Review Forum de Republikeinse afgevaardigde Madison Cawthorn, die op een lokale partijbijeenkomst zei: „Als ons kiesstelsel corrupt blijft en gestolen wordt, dan is er maar één uitkomst: bloedvergieten.”

Lees ook Verkiezingen in de VS? Die win je aan de tekentafel

Niets is eenvoudiger dan de Capitoolbestorming en aanstichter Trump als oorzaken voor de democratierot aan te wijzen. Maar de antidemocratische stroming bestond al in de Republikeinse Partij voordat Trump zich in 2015 als kandidaat opwierp. Politicoloog Jacob Grumbach van de universiteit van Washington zag in een analyse over de Amerikaanse democratie maar één significant verband: in staten met een Republikeinse meerderheid werd de democratie vaker uitgehold. Toen kwam zij vooral tot uiting in het hertekenen van kiesdistricten in het voordeel van de partij – een praktijk die de Democraten ook wel hanteren in staten waar zij de meerderheid hebben – en in maatregelen om specifieke kiezersgroepen te ontmoedigen. Als minderheidspartij hebben de Republikeinen baat bij het beperken van het aantal kiezers – die van hen komen doorgaans trouwer opdagen dan de Democraten. Na 3 november heeft Trump daar een nieuwe impuls aan gegeven. In de woorden van Richard Hasen: „Hij tilde een vermoeiend debat over kiezersfraude naar een nieuw niveau van delegitimering van het hele verkiezingsproces.”

Lees ook deze reconstructie van de bestorming van het Capitool: De dag dat de Amerikaanse democratie wankelde