Opinie

Laat Kamer kandidaten keuren

Nieuwe bewindslieden Waarom vindt de selectie van bewindslieden hier plaats in het diepste geheim, vraagt
De plenaire zaal in het tijdelijke Tweede Kamergebouw
De plenaire zaal in het tijdelijke Tweede Kamergebouw Foto Lex van Lieshout/ANP

De namen van de nieuwe ministers en staatssecretarissen zijn eindelijk bekend. Waarom juist zij de meest geschikte kandidaat zijn? We weten het niet. De selectie van de kandidaat-bewindslieden heeft in het diepste geheim plaatsgevonden, en de Tweede Kamer is er niet aan te pas gekomen. Dat is opmerkelijk, omdat de nieuwe bewindspersonen wel het vertrouwen van het parlement moeten genieten.

Er bestaat een simpele oplossing voor deze ondoorzichtigheid: hoorzittingen met kandidaat-bewindspersonen in de Tweede Kamer. Dat brengt openheid en past bij een nieuwe bestuurscultuur.

Nederland kan hier wat leren van de Europese Unie. Al sinds 1995 organiseert het Europees Parlement openbare ‘sollicitatiegesprekken’ voor kandidaat-Eurocommissarissen in de vorm van hoorzittingen. Het Europarlement heeft op deze manier de benoeming van bewindslieden uit de sfeer van ‘achterkamertjes’ naar de openbaarheid kunnen trekken. De hoorzittingen worden rechtstreeks uitgezonden, en leveren een interessant politiek schouwspel op. Dergelijke hoorzittingen zouden ook onze politieke cultuur goed doen.

Relevante ervaring

Tijdens de hoorzittingen zou de Tweede Kamer kennismaken met de nieuwe bewindspersonen voordat zij worden beëdigd. Dat geeft onze volksvertegenwoordigers de kans om de bewindslieden in spe te bevragen op hun kennis van de beleidsportefeuille en te testen of zij wel geschikt zijn. Dat had in het verleden best een verschil kunnen maken. Zo leidde de benoeming van Halbe Zijlstra tot minister van Buitenlandse Zaken in 2017 tot enige verbazing. Het ontbrak de VVD’er volledig aan relevante buitenlandervaring. Het parlement heeft hem hier nooit vooraf over kunnen bevragen.

In het Europees Parlement zijn de hoorzittingen inmiddels uitgegroeid tot een beproefd instrument om alle kandidaten voor de Europese Commissie vooraf te toetsen op geschiktheid en integriteit. En dat heeft effect: bij de formatie van de Commissie-Von der Leyen werden maar liefst drie Eurocommissarissen teruggetrokken na bezwaren van het parlement. Negatieve beoordelingen leiden overigens niet altijd tot het verwerpen van kandidaten. In veel gevallen gaat het om een verzoek om aanvullende informatie of om wijzigingen in de verdeling van portefeuilles door te voeren. Zo wordt de democratische controle van het parlement op de benoeming van de kandidaat-bewindspersoon vooraf versterkt.

Via de hoorzittingen zou de Tweede Kamer zich ook kunnen uitspreken over de samenstelling van het kabinet als geheel. Zo heeft het Europese parlement via de hoorzittingen de tanden laten zien als het gaat om de man-vrouwverdeling, waardoor in de huidige Europese Commissie de man-vrouwbalans nu nagenoeg recht is getrokken. Daarnaast kan de Tweede Kamer zo ook invloed uitoefenen op het instellen van nieuwe posten of het opheffen van oude. Dat heeft immers ook implicaties voor de beleidsaccenten.

Grote tijdsdruk

In Nederland moeten de formateur en de formerende fractievoorzitters nu onder grote tijdsdruk en in alle vertrouwelijkheid de geschiktheid en integriteit van de kandidaat-bewindslieden beoordelen. Dat gaat niet altijd goed. In 2012 moest staatssecretaris Verdaas, een maand na zijn aantreden, aftreden vanwege een bonnetjesaffaire, en kort daarna kwam ook de integriteit van staatssecretaris Weekers onder vuur. Een grotere rol voor de Tweede Kamer bij het toetsen van de kandidaat-bewindslieden kan dit soort ‘bedrijfsongelukken’ in een vroeg stadium voorkomen.

In het Europese Parlement leveren de kandidaat-bewindspersonen een cv en een financiële verklaring aan ter voorbereiding op het openbare ‘sollicitatiegesprek’. Op basis daarvan licht de commissie Juridische Zaken van het Europarlement de kandidaten door. Kandidaten die wegens financiële ‘belangenverstrengeling’ of dubieuze financiële transacties ongeschikt worden bevonden om hun post in te nemen, komen niet door deze verplichte integriteitstoets.

Lees ook: Wie zijn de opvallende nieuwkomers in Rutte IV?

In het zeer versplinterde Nederlandse partijlandschap zou een hoorzitting ook helpen om meer draagvlak te krijgen voor de beleidsvoornemens van de nieuwe bewindspersonen. Zo richten de parlementariërs in het Europese Parlement zich tijdens de drie uur durende vraag en antwoordsessies vooral op de inhoud van de portefeuille van de toekomstige Eurocommissaris. Dit is hét moment om vragen te stellen over de richting die de kandidaat wil uitgaan. De hoorzittingen worden bovendien gebruikt om toezeggingen te ontlokken. Daarmee kunnen de Europarlementariërs de beleidsagenda inkleuren en bijstellen.

Achterkamertjes

De benoeming van bewindspersonen in de Haagse achterkamertjes is niet meer van deze tijd, en de plannen voor vernieuwing liggen er allang. In 2005 kwam GroenLinks-fractievoorzitter Femke Halsema al met een voorstel om toekomstige bestuurders in het parlement te horen. Tien jaar later herhaalde D66-leider Alexander Pechtold dit pleidooi, ook omdat het zou passen bij een de nieuwe actieve rol van de Tweede Kamer in de formatie. Een voorstel van deze twee partijen hiervoor is in 2020 echter door het parlement verworpen. D66 had het plan afgelopen jaar toch maar weer in het verkiezingsprogramma gezet. En terecht. Na 272 dagen formeren nam de selectie van het nieuwe team van 29 bewindspersonen nog geen 14 dagen in beslag. Tijdens de afgelopen twee kabinetten (Rutte II en III), zijn 15 bewindslieden afgetreden vanwege politieke problemen – een naoorlogs record. Alleen al daarom zou wat meer zorgvuldigheid bij de benoemingen geen overbodige luxe zijn.