Minister Henk Kamp (Defensie, VVD): „Ik denk dat de VVD een stabiele factor is in een woelige zee, een positief element in een verdeeld land.”

Foto's Annabel Oosteweeghel

Interview

Defensieminister Henk Kamp: ‘De handen zijn ons op de rug gebonden’

Interview | Henk Kamp, demissionair minister van Defensie Slechts enkele maanden bekleedde Henk Kamp de positie van minister van Defensie. Vlak voor zijn vertrek benadrukt de VVD’er in NRC het belang van investeren in de krijgsmacht, en waarschuwt voor het dreigende gevaar van cyberaanvallen.

Henk Kamp kwam, zag en haalde miljarden binnen voor de Nederlandse krijgsmacht. In september werd de VVD-veteraan minister van Defensie, dat verweesd was geraakt nadat staatssecretaris Barbara Visser doorschoof naar Infrastructuur en Waterstaat en minister Ank Bijleveld struikelde over het Afghanistandossier. Kort erna luidde interim-minister Kamp, die van 2003 tot 2007 al eens op deze plek zat, de noodklok over het personeelstekort en de erbarmelijke staat van het materieel in het leger.

En zie: in het coalitieakkoord wordt structureel drie miljard euro extra uitgetrokken voor defensie in de komende jaren. „Dat is niet alleen mijn werk, maar van het hele ministerie en mijn voorgangers”, benadrukt Kamp. Hij wordt op maandag 10 januari opgevolgd door Kajsa Ollengren (D66), die nog een paar dagen minister van Binnenlandse Zaken is.

Nu zijn klus er bijna opzit, wil Kamp nog iets kwijt over de staat en de toekomst van de krijgsmacht. De 69-jarige minister oogt opgewekt als hij de journalisten ontvangt in zijn werkkamer op het departement. Maar hij maakt zich zorgen, vertelt hij, over de snel oplopende spanningen rond Oekraïne. „De irreële eis van Rusland om NAVO-troepen terug te trekken uit de voormalige Warschaupact- en Sovjet Unie-landen, lijkt op het creëren van een onderhandelingspositie: die eis slikken we weer in als jullie je niet (meer) met Oekraïne bemoeien. Ik vind dat een risicovolle strategie.”

Het laat volgens Kamp nog eens zien hoe belangrijk het is dat Nederland nu extra investeert in de krijgsmacht.

Hoe heeft u dat extra geld voor Defensie losgekregen? Heeft u gebeld met Rutte?

„Rutte is daarvoor wel steeds beschikbaar, maar ik ben terughoudend om te bellen met iemand die zo ontzettend druk is. Onze communicatie verliep kort en schriftelijk. Ik had verder contact met de onderhandelaars en af en toe de informateurs.”

U had om vier miljard euro extra gevraagd, is drie miljard euro dan genoeg?

Kamp begint met een betoog over „operationele gereedstelling”, ofwel de hoeveelheid militairen en materieel die onmiddellijk kan worden ingezet in geval van nood. „We hebben een heleboel spullen: transporthelikopters, gevechtshelikopters, vliegtuigen, schepen, pantservoertuigen, onderzeeboten. Maar de operationele gereedheid ligt beneden de 50 procent. Die moet natuurlijk tegen de 100 procent aan liggen. Daar is echt geld voor nodig. Ik heb vijf miljard genoemd omdat dit bedrag nodig is om te voldoen aan wat over defensie-uitgaven is afgesproken in de NAVO. En met vier miljard kom je uit op het gemiddelde van de Europese NAVO-landen. Nu krijgt Defensie in 2022 een half miljard extra, het jaar erop 1,9 miljard, dan 4,1 miljard, 4,2 miljard en uiteindelijk drie miljard structureel. Nou, daarmee kun je echt die operationele gereedheid heel fors opkrikken – om te beginnen door de militairen in de lagere rangen beter te betalen. Dat verdienen ze en dat versterkt onze positie op de arbeidsmarkt.”

Lees hier over de gebreken bij de krijgsmacht

Lekt dat geld niet allemaal weg naar de oude gebouwen van defensie?

„Dat is niet de bedoeling. Het vastgoed van defensie is in slechte staat door achterstallig onderhoud. Het is ook onpraktisch en voor een groot deel verspreid over heel Nederland. Dus gaan we het vastgoed concentreren op een aantal locaties. Dat betekent dat er nieuwe locaties komen en ook locaties gaan sluiten. Een deel wordt verduurzaamd en opgewaardeerd. En nee, ik ga hier niet praten over welke locaties.”

Er is toch ook geld nodig voor nieuwe taken van de krijgsmacht?

„Ja. Toen ik hier de vorige keer zat, was ik bezig met conventionele wapens. Daarnaast had je kernwapens, maar die waren in die stabiele situatie van toen nauwelijks in beeld. Nu zijn er drie grote ontwikkelingen. In de eerste plaats zijn autonome wapens in opkomst; kijk maar naar de inzet van bewapende drones in Libië en Ethiopië. Ten tweede speelt er van alles in de ruimte, met Russen die met hun satellieten onze satellieten kunnen verstoren en Chinezen die onze satellieten uit de lucht kunnen schieten. Ten derde is er de cyberdreiging. Vanuit Rusland, China en enkele andere landen wordt informatie gestolen bij bedrijven, bij overheden en universiteiten in het Westen. Er worden cyberaanvallen gedaan en er wordt met onjuiste of suggestieve informatie geprobeerd om de bevolking tegen de eigen overheid op te zetten. Wij investeren al veel in de verdediging daartegen, maar eigenlijk zijn wij met de handen op de rug gebonden. Landen als Rusland en China kunnen doen wat ze willen, maar wij hebben ethische principes en regels.”

Wat moet er dan veranderen om weerbaarder te zijn?

„We moeten een adequate verdediging hebben tegen cyberaanvallen, maar dat lukt niet als je alle procedures en regels moet doorlopen. Er komt een aanpassing van de nieuwe Wiv [Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017, red.], maar dat duurt nog wel even. Daarom heb ik samen met mijn collega Kajsa Ollongren [nu nog Binnenlandse Zaken, D66] gewerkt aan een tijdelijke aanpassing van de wet in de vorm van een wetsvoorstel. Ik ben er zelf een paar maanden lang iedere week vele uren mee bezig geweest. Daar moet het volgende kabinet over besluiten.”

Wat moet daar in komen te staan?

„Dat we ons adequater kunnen verdedigen tegen staten die een agressieve cyberpolitiek hebben. Met een zodanig snelle manier van besluitvorming dat wordt voorkomen dat de nationale veiligheid in het gedrang komt.”

Wat kan nu niet en moet daar dan wel in komen te staan?

„Ik ga geen voorbeelden geven verder. Maar de digitale wereld kent geen fysieke grenzen, computerservers staan verspreid over de hele wereld. Technisch gezien is het mogelijk dat land X in diverse westerse landen honderd computers hackt, die met elkaar verbindt en van daaruit cyberaanvallen doet; dan weet je helemaal niet waar de aanvallen vandaan komen. Een ander ding zijn dikke netwerkkabels die in Nederland aan land komen. De Wiv uit 2017 was bedoeld om ook interceptie (onderschepping, red.) op die kabels mogelijk te maken. Dat is sindsdien nog niet gebeurd, omdat de toezichthouder een aanvraag van de MIVD of AIVD steeds afwijst.”

Lees hier over de manier waarop militairen gegevens verzamelde over burgers

Een eenheid van de landmacht, LIMC, heeft tijdens de coronacrisis geoefend met het bestrijden van desinformatie door grootscheeps data te verzamelen op sociale media. Daarbij heeft die eenheid ook de privacyregels geschonden, bleek uit onderzoek van de privacyfunctionaris van het departement. Bijleveld maakte hiervoor excuses en het LIMC werd stilgelegd.

Is er een wetsaanpassing nodig om de krijgsmacht te kunnen laten oefenen met desinformatie?

„Militairen kunnen oefenen binnen een virtuele omgeving, maar die is toch echt anders dan wat er allemaal op sociale media in het echt gebeurt. Dus we zullen iets moeten bedenken om in een redelijke mate geoefend te zijn. Tijdens een missie in het buitenland mogen militairen zulke informatie zelfstandig verzamelen. In Nederland kan dat alleen na een steunverzoek door een civiele autoriteit. En ik geloof ook niet dat militairen zelfstandig dat recht moeten krijgen in Nederland. Oefenen kan alleen maar binnen de regels. En ik heb geen behoefte om op dit punt regels te veranderen.”

Toen de formatie vast zat, pleitte u voor een extra-parlementair kabinet waarin partijen kunnen deelnemen zonder regeerakkoord. Nu gaan partijen die op elkaar uitgekeken leken toch met elkaar door.

„Er komt een regering in een samenstelling die het vier jaar met elkaar heeft volgehouden. Dat biedt rust. Dat is te danken aan de VVD, een stabiele factor in de woelige zee. Maar vooral aan Mark Rutte, die erin geslaagd is om al die jaren niet zozeer zijn eigen VVD-verhaal door te drukken, maar ook compromissen te sluiten. Ik denk dat de VVD daardoor een positief element is in een verdeeld land.”

De VVD is het nieuwe CDA.

„Laat ik over de VVD praten. Onze partij is een bindend element in een agressiever wordende Tweede Kamer waar het steeds moeilijker is om coalities te vormen.”

Wanneer is de houdbaarheidsdatum van Rutte wél verstreken?

„Ik vind het echt geweldig wat Rutte aan werkkracht heeft en hoe hij het volhoudt. Ik heb hem in zes kabinetten meegemaakt, maar ik kan me niet herinneren dat hij één dag ziek is geweest. Dus ik heb al gezegd: als ik er een fles wijn op moet zetten geef ik hem nog acht jaar.”