De beste tentoonstellingen van 2021 volgens NRC-recensenten

Beeldende kunst Digitale kunst bleek in 2021 even uniek en waardevol te kunnen zijn als een gesigneerd schilderij. En wat waren de beste tentoonstellingen van het jaar?

Opeens was niet meer een sculptuur van Jeff Koons het duurste kunstwerk van een levende kunstenaar, maar een digitale creatie – een zogeheten NFT, non-fungible token – van Pak, een in anonimiteit levende kunstenaar. Waar Koons het nog moest doen met 91,1 miljoen dollar voor zijn Rabbit werd dit najaar 91,8 miljoen dollar betaald voor het digitale kunstwerk The Merge – dat vooralsnog bestaat uit een oplage van 266.445 ‘massa-eenheden’, in de secundaire handel worden dat er steeds minder.

Dat zoiets zou gebeuren is geen grote verrassing. Eerder dit jaar werd al een NFT van Beeple al voor 69 miljoen dollar verkocht. Dat was een digitale collage Everydays: The First 5,000 Days, een overvol werk waarin Beeple (die als Mike Winkelmann door het niet-virtuele leven gaat) 5.000 afbeeldingen bij elkaar plakte die hij tussen 2007 en 2020 dagelijks had gemaakt.

De groeiende aanwezigheid van deze digitale kunstwerken werd bevestigd in de Power top 100 van Art Review, dat jaarlijks een lijst maakt van de belangrijkste ‘figuren’ in de kunstwereld. Dit jaar gaat de eerste plaats naar ERC-721, een standaard voor NFT’s die het mogelijk maakt de virtuele eigendomscertificaten aan unieke gebruikers te koppelen. „In 2021 maakte ERC-721 duidelijk dat digitale kunst uniek kan zijn” en hiermee „is er een nieuwe generatie verzamelaars ontdekt”, schreef Art Review. Zonder een voorspelling te willen doen hoe lang deze digitale kunstwerken tegen zulke enorme bedragen weggaan, concludeert het blad dat 2021 heeft laten zien dat de kunstwereld er een is van „chaos en creatieve onzekerheid”.

Lees ook: Samen sterk. De kracht van het collectief

Een ander soort onzekerheid overviel de bezoekers van de genomineerden van de Turner Prize. Alleen collectieven maakten dit jaar kans, en dat viel niet goed. Het was een mooie gelegenheid dat ’s wereld bekendste prijs maar eens opgeheven moest worden, stelde een journalist in haar twee-ballen-recensie. Als vorm er niet meer toe doet, maar alleen nog het ideaal – laten we dan maar inpakken, klonk het eensgezind.

Eenzelfde ergernis overviel de bezoekers van de tentoonstelling Slavernij. Tien waargebeurde verhalen in het Rijksmuseum en de tentoonstelling Kirchner en Nolde: Expressionisme en kolonialisme in het Stedelijk Museum Amsterdam. Waar de slavernij-tentoonstelling in deze krant vijf ballen kreeg, klonk er ook kritiek omdat er te weinig context zou worden geboden. Over de grens stelden vonden recensenten de Slavernij-tentoonstelling baanbrekend. De expositie was dan ook groots in opzet, en innovatief in het over het voetlicht brengen van een geschiedenis waarvan de meeste sporen zijn uitgewist.

Echte boosheid was er bij de kijkers van de expositie Kirchner en Nolde . Het werk van deze twee expressionisten werd in een ‘Tropenmuseum-achtige setting’ getoond: er waren uitlegvideo’s en de werken werden geplaatst naast hun niet-Europese inspiratiebronnen. Waar het bij de slavernijtentoonstelling ontbrak aan context, werd die hier juist te veel geboden, vonden veel critici. Kunst werd zo buitenspel gezet, en als het vanaf nu zo moest dan was het einde van kunstmusea in zicht.

Misschien gaan we daar ook wel naartoe, maar dan niet door Kirchner en Nolde, maar door de NFT’s en collectieven. Wie naar de top 100 van ‘beeldbepalers’ in Art Review kijkt, ziet namelijk dat er verschuivingen zijn: museumdirecteuren daalden in de lijst, waar anonieme platformen winnen aan terrein, kunstcollectieven staan er hoger in dan individuele kunstenaars. In een jaar waarin musea vaak dicht waren door corona, verloren ze ruimte aan de digitale kunstwerken en collectieve ervaringen.

Niet getreurd: misschien is de digitale wereld wel dé oplossing voor ‘kunstconflicten’: digitale kunst kan je delen met gelijkgezinden en dan is er helemaal geen context meer nodig. Dat de dure NFT-werken vaak niet te bezichtigen zijn, slikken we dan even in. Niet voor art’s sake, maar voor de lieve vrede, de breed gedragen context en de collectiviteit.

Toef Jaeger

Bram de Klerck

Beeldende Kunst


  1. Vervlogen: geuren in kleuren, Mauritshuis, Den Haag

    Omdat schilderijen nu eenmaal appelleren aan het oog en niet aan de neus, combineerde deze expositie zeventiende-eeuwse uitbeeldingen met reconstructies van de bijbehorende geuren. Bij een mooie keuze aan kunstwerken kon de bezoeker de stank van stadsgrachten ruiken, en inmiddels vergeten geuren van een pomander, een kruidenierswinkel of een bleekveld.

  2. Dürer war hier: Eine Reise wird Legende, Suermondt-Ludwig-Museum, Aken

    Reconstructie van de lange reis van Albrecht Dürer door de Nederlanden, aan de hand van zijn reisjournaal en vele schilderijen en tekeningen van hemzelf en tijdgenoten.

    Nog t/m 27 februari in de National Gallery, Londen

  3. Vergeet me niet: Portretten van Dürer tot Sofonisba, Rijksmuseum Amsterdam

    Gedenkwaardige selectie van renaissanceportretten illustreert alle functies van het genre.

    Tot en met 16 januari

  4. In het licht van Cuyp: Aelbert Cuyp & Gainsborough, Constable, Turner, Dordrechts Museum

    De briljante landschapsschilder Cuyp als voorbeeld voor de grote Engelse landschapsschilders.

    Tot en met 6 maart

  5. Allart van Everdingen: het ruige landschap, Stedelijk Museum Alkmaar

    Zeldzame kunstenaar die Scandinavische indrukken integreerde in zijn geschilderde, woeste landschappen.

Sandra Smets

Beeldende Kunst


  1. Anne Imhof: Natures Mortes, Palais de Tokyo, Parijs

    De Duitse kunstenaar Anne Imhof toverde de rauwe architectuur van Palais de Tokyo om in een onwaarschijnlijke wereld van donkere kunst en muziek, waar tal van bijzondere kunstwerken decorstukken werden in een magistraal post-punk gesamtkunstwerk vol kwaad en zwaar-romantische schoonheid, alsof je door een 21ste-eeuwse bunker van Piranesi wandelt. Magistraal.

  2. Magnetisch Noorden, Kunsthal Rotterdam

    Prachtige schilderijen en onthutsende films over de oorspronkelijke bewoners van Canada vertellen in deze knappe analytische tentoonstelling hoe modernismen en re-appropriation de Canadese kunstenaars motiveerden.

  3. Holocaust Namenmonument, Amsterdam

    Indrukwekkend en groots vormgegeven eerbetoon aan 102.000 slachtoffers.

  4. Radical Austria, Designmuseum Den Bosch

    Expositie over de Oostenrijkse avant-garde knettert van de radicale energie.

  5. Court for Intergenerational Climate Crimes & Powerplay, Framer Framed Amsterdam

    Kunst die urgente politiek-maatschappelijke problemen verbeeldt, benoemt en agendeert.

Lucette ter Borg

Beeldende Kunst


  1. Natasja Kensmil: A Poison Tree, Kunsthal KaDE, Amersfoort

    Eerste en overrompelend overzicht van schildertalent Natasja Kensmil laat je als kijker een weg graven door aspecten uit het verleden die doorgaans in de schaduw blijven – gekleurde mensen en vrouwen bijvoorbeeld. Bij Kensmil is de afbeelding nooit het complete verhaal: dat behelst ook de verf, in tientallen beeldschone lagen en kleuren opgebracht.

  2. Patricia Kaersenhout: What a Piece of Work is Man, Het HEM, Zaandam

    Het beste werk van Kaersenhout tot nu toe, perfect op z’n plek in een ondergrondse schietbaan. Deze installatie is boos én mooi, ontroerend én verontrustend – en oh ja, ook hoopvol.

  3. Anne Imhof: Cartes Blanche – Natures Mortes, Palais de Tokyo, Parijs

    Onvergelijkbaar groots en kostbaar, deze je tot in het bot verkillende totaalinstallatie van superster Imhof.

  4. Margaret Kilgallen: That’s where the beauty is, Bonnefantenmuseum, Maastricht

    Te vroeg gestorven topkunstenaar die in alles – tekeningen, muurschilderingen, surfplanken, treinstellen, sinaasappelkistjes – beweging bracht.

  5. Marinus Boezem: Alle shows, Kröller-Müller Museum, Otterlo

    Geweldige heruitvoering van alle voorstellen voor ‘shows’ waarmee Marinus Boezem tussen 1964 en 1969 langs musea trok.

Hans den Hartog Jager

Beeldende Kunst


  1. Anne Imhof: Natures Mortes, Palais de Tokyo, Parijs

    Perfecte combinatie van tijdgeest, puberaal verlangen en romantische ondergangsscenario’s in een tentoonstelling die het Palais de Tokyo tot in z’n verste hoeken in beslag nam. Confronterend en overweldigend – juist in al z’n leegte.

    Volgend jaar in het Stedelijk Museum, Amsterdam

  2. Yael Bartana: Redemption Now, Jüdisches Museum, Berlijn

    Heel goed oeuvre-overzicht van Bartana, die er al jaren in slaagt alle dilemma’s rond Israël, haar geschiedenis en haar politiek een universele dimensie mee te geven. Inclusief een nieuwe, vrouwelijke, hoogblonde Jezus.

  3. A Fire in my Belly, Julia Stoschek Collection, Berlijn

    Uitstekende tentoonstelling over geweld in de kunst als tekens des tijds.

  4. RAAAF: Black Water, Zeeburgereiland, Amsterdam

    Leegte, duisternis en héél veel ruimte, zomaar op het Amsterdamse Zeeburgereiland. Adembenemend.

  5. Susan Philipsz: The Fall. Oude Kerk, Amsterdam

    Zie RAAAF, maar dan zonder de duisternis. Geluid wordt ruimte.

Toef Jaeger

Beeldende Kunst


  1. Einde eerste lockdown 5 juni

    Na acht maanden lockdown mochten de musea weer even open.

  2. Helsinki Biennial 2021: The Same Sea, Helsinki

    Dreiging, misschien zelfs wel de Apocalyps, was de rode draad voor de kust van Helsinki.

  3. Edith Karlson: Return to Innocence, Contemporary Art Museum of Estonia (EKKM)

    De jonge kunstenaar Edith Karlson neemt je mee in een smerige, donkere en geestige wereld.

  4. Ubuntu, a lucid dream, Palais Tokyo, Parijs

    Helaas te laat voor Anne Imhof, maar op tijd voor de verbeelding van ubuntu (een onvertaalbare term voor westerlingen, maar wereldwijd beroemd dankzij Nelson Mandela).

  5. Raija Malka & Kaija Saariaho, Blick, Amos Rex, Helsinki

    Geluidskunst in vijf stadia des levens (van utopie tot zijn) vanuit een gedicht van Kandinsky.

Gijsbert van der Wal

Beeldende Kunst


  1. Paula Rego, Kunstmuseum, Den Haag

    Vele uren kijkplezier op Rego’s eerste Nederlandse retrospectief.

    Nog t/m 20 maart

  2. Theo Kurpershoek, Nijenhuis, Heino

    Een tentoonstelling en een mooie monografie zetten Kurpershoek op de kaart van de twintigste-eeuwse Nederlandse kunstgeschiedenis.

    Nog t/m 6 februari

  3. Vergeet me niet: Portretten van Dürer tot Sofonisba, Rijksmuseum

    Allemaal individuen uit de vijftiende en zestiende eeuw: al honderden jaren dood, maar binnen de schilderijlijsten nog altijd springlevend.

  4. Kaarslicht, Museum Gouda

    Een echte wintertentoonstelling over kaarslicht in de zeventiende-, achttiende- en negentiende-eeuwse kunst.

    Nog t/m 27 maart

  5. Stijn ter Braak, Galerie Mieke van Schaijk, Den Bosch

    Kleine presentatie van een groot talent.

    Nog t/m 30 januari

Thomas van Huut

Beeldende Kunst


  1. Berlinde de Bruyckere: Engelenkeel, Bonnefantenmuseum, Maastricht

    De aangrijpende, vleselijke sculpturen van kwetsbare lichamen van Berlinde de Bruyckere raken een existentiële grondlaag, die maar weinig hedendaagse kunst bereikt. In coronatijd deed de engel haar intrede in De Bruyckers beeldtaal en kreeg haar kunst zo mogelijk een nog diepere betekenis.

  2. David Hockney: Arrival of Spring in Normandy. Bozar, Brussel

    Pandemie-verwerking van andere orde: Hockneys op iPad getekende verslag van het voorjaar in Normandië. De lente hou je niet tegen, je kunt ’m zelfs oproepen in herfstig Brussel.

    Nog t/m 23 januari

  3. Depot Boijmans Van Beuningen, Rotterdam

    Na vorig jaar het experimentele Drive-Thru Museum (2020) laat het gesloten Boijmans Museum je opnieuw op een totaal andere manier naar kunst kijken, nu permanent.

  4. Rita McBride, Alexandra Waierstall en Fontys Dance Academy: National Chain 2020/ Social Practices, Museum De Pont, Tilburg

    Aangrijpende anderhalvemeterdans-performance in een stalen grid, gelivestreamd vanuit een verlaten museum.

  5. Remy Jungerman: Behind the Forest, Stedelijk Museum, Amsterdam

    Prachtige abstracte sculpturen die gronden in heel verschillende tradities (winti-religie en Europees modernisme), en daardoor een grandioze stap vooruit zetten.

    Nog t/m 13 maart

Rianne Van Dijck

Fotografie


  1. Liz Johnson Artur: of life of love of sex of movement of hope, Foam Amsterdam

    Wat een verrassing: deze fotografe die al dertig jaar lang de zwarte gemeenschappen over de hele wereld fotografeert en dat zo lang voor het publiek verborgen wist te houden. Het werk van de 57-jarige Liz Johnson Artur zindert en swingt, en wordt gepresenteerd met een tot vrolijkheid stemmende speelsheid en dynamiek.

  2. Frank van der Salm: Nowhere – Imagining The Global City, Nederlands Fotomuseum Rotterdam

    Enorme formaten, loeischerpe beelden, taferelen waarin je kunt verdwalen. Mooi idee ook om tijdens de expositieperiode drie keer van beelden te wisselen.

  3. Vincent Delbrouck: Champú, Huis Marseille, Amsterdam

    Dat Delbrouck een beetje verliefd lijkt te zijn geworden op zijn onderwerpen, jonge Cubanen, maakt zijn werk nog intenser.

  4. Raimond Wouda: Thuis in de stad. 100 jaar Tuindorp Oostzaan, Stadsarchief Amsterdam

    Vooral vanwege dat prachtige boek bij de expositie: Polder VIII, Tuindorp Oostzaan, Amsterdam.

  5. Now you see me Moria, Nederlands Fotomuseum, Foam en Stedelijk Museum Amsterdam

    Vluchtelingen delen via Instagram foto’s en verhalen. Fotografie kan ook actievoeren zijn.

Bernard Hulsman

Architectuur


  1. Stadswijk Little C in Rotterdam

    Little C, de hyperdicht bebouwde nieuwe woon- en kantoorwijk in een voormalig niemandsland bij de Coolhaven in Rotterdam, is een stedenbouwkundig wonder. Vier grote bakstenen woonblokken en elf urban villa’s, die met elkaar zijn verbonden door 46 luchtbruggen, vormen een radicale breuk met de desastreuze stedenbouw van ‘domme’ woontorens.

    Architecten: CULD, Inbo e.a.

  2. Gebouw: Spaarndammerhart, Amsterdam (Westerpark)

    Prachtig woningcomplex dat aansluit op de beroemde blokken met poorten in de Spaarndammerbuurt van een eeuw geleden, zonder gemakzuchtige herhalingen en verhaspelde citaten uit het verleden.

    Architect: Korth Tielens Architecten/ Marcel Lok Architect/ DS Landschapsarchitecten

  3. Gare Maritime, Brussel.

    Grootste houten gebouw van Europa werd gebouwd in een imposant voormalig goederenstation en liet de oorspronkelijke hallen intact.

    Ontwerp: Neutelings Riedijk Architecten

  4. Gebouw: Haasje Over, Eindhoven.

    Ingenieuze combinatie van een woontoren met een ‘zwevend hofje’ met 46 rijtjeshuizen.

    Architecten: VMX architects

  5. Gebouw: Depot Boijmans Van Beuningen, Rotterdam.

    De Bloempot in het Museumpark wijkt in alle opzichten af van het gebruikelijke museumdepot.

    Architect: MVRDV

Janneke Wesseling

Beeldende Kunst


  1. De Louvres de Pablo Picasso, Louvre-Lens

    Deze magistrale tentoonstelling maakt zichtbaar hoe het oeuvre van Pablo Picasso is ontstaan in een dialoog met kunstwerken van andere kunstenaars. Werken van Picasso worden zij aan zij getoond met de originele werken uit het Louvre waardoor ze zijn geïnspireerd. Picasso’s praktijk van appropriëren, imiteren en aemuleren getuigt van een animistische, magische kijk op de werkelijkheid.

    Nog t/m 31 januari

  2. Marcel Broodthaers: Industriële Gedichten, Wiels, Brussel

    Alle plastic platen die Marcel Broodthaers ooit maakte (1968–1972) zijn in Wiels te zien. Deze platen, door Broodthaers „Industriële gedichten” genoemd, zijn speels en scherpzinnig en belichamen de kern van zijn kunstenaarschap.

    Nog t/m 9 januari

  3. John Heartfield: Photography + Dynamite, De Fundatie, Zwolle

    De Dadaïstische kunstenaar en fotograaf Heartfield paarde politiek activisme aan groot beeldend talent.

  4. Marcel Odenbach: So oder so, Kunstsammlung Rheinland-Westfalen, Düsseldorf

    In filminstallaties en videomontages thematiseert Odenbach de belangrijke historisch-sociale en culturele gebeurtenissen van onze tijd.

    Nog t/m 6 februari

  5. Sigmar Polke: Das kann doch kein Motiv sein, Museum De Pont, Tilburg

    Een overzicht van meer dan 200 gedrukte werken in oplage toont de reikwijdte van het werk van de geëngageerde en virtuoze kunstenaar Polke.

Arjen Ribbens

Design


  1. Ettore Sottsass retrospectief in Centre Pompidou, Parijs

    Formidabel overzicht van de eerste vier decennia dat de Italiaanse architect, beeldend kunstenaar en vormgever actief was. Doet verlangen naar het vervolg: de magische objecten die Sottsass de laatste 25 jaar van zijn leven ontwierp.

    Nog t/m 3 januari

  2. Radical Austria: Everything is Architecture in Design Museum Den Bosch

    Bonte en hoogst vermakelijke tentoonstelling over een groep radicale jaren-zeventigarchitecten die hun tijd in sommige opzichten ver vooruit waren.

  3. Meret Oppenheim: für dich – wider dich in Design Museum Den Bosch

    Vrolijkstemmend overzicht van een surrealistische Duitse kunstenaar die het leven kleur gaf, onder meer door een theeservies te bekleden met gazellebont.

  4. Benno Premsela - Strijder en verleider in Design Museum Den Bosch
  5. Van Thonet tot Dutch Design. 125 jaar wonen in het Stedelijk. Stedelijk Museum Amsterdam