De coronawoorden zijn onuitputtelijk: de taal van 2021

Jaartaal 2021 was het jaar waarin de pandemie opnieuw voor nieuwe woorden zorgde, zag . Maar er was meer.

Illustratie Kamagurka

Actieve herinnering

Winston Churchill leeft onder meer voort in zijn uitspraak: „Blood, sweat and tears.” Hendrikus Colijn met de woorden: „Gaat u maar rustig slapen.” De tijd zal leren in welke uitspraak Mark Rutte zal voortleven, maar een grote kanshebber is stellig: „Daar heb ik geen actieve herinnering aan.” Sinds 1 april 2021 vele malen herhaald, soms in het gniffelende gezelschap van passieve herinnering. Tweede grote kanshebber voor Rutte: „We moeten wel lekker kunnen blijven barbecueën” (over de klimaatcrisis).

Avondlockdown

De coronapandemie zorgt voor een ongekende stortvloed aan nieuwe woorden. Recente nieuwkomer is de avondlockdown. Het gaat hier om een nazaat van de intelligente lockdown. Andere familieleden zijn onder meer 50-pluslockdown, lockdownparty, lockdownregels, lockdownseks, enzoverder. Allemaal woorden die menigeen snel zou willen bijzetten in het taalmuseum. Samen met onder meer Deltavariant, Omikronvariant, Omikronpaniek en zeker duizend andere coronaneologismen.

Boosteren

Boosten bestond al, voor ‘tot betere prestatie brengen’. En booster hadden we ook al, onder meer voor ‘radioversterker’. Boosteren is nieuw en momenteel dagelijks te horen, samen met onder meer boostercampagne, boosterinjectie, boosterprik, boostershot en boostervaccinatie. Minister Hugo de Jonge sprak in dit verband van een oppepprik, een 4P-woord. Makkelijke voorspelling: deze boosterwoorden zullen blijven, want in landen met een lage vaccinatiegraad zijn de Sigma-, Ypsilon- en Omegavariant al in de maak.

Defendgroep

Sinds een jaar duiken ze steeds vaker op bij anti-coronademonstraties: leden van zogenoemde Defendgroepen. Ze zeggen andere demonstranten tegen politiegeweld te willen beschermen, maar doen dat door zelf geweld tegen de politie te gebruiken. Ze dragen maskers, hebben een vlag met eigen logo en zijn lokaal georganiseerd. In het nieuws kwamen onder meer Defend Gouda en Defend IJmuiden. Men spreekt ook wel van Defenders. Definitie in een rapport van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid: „Groepen waarbinnen vernieling, belediging, opruiing en geweld tegen de politie geaccepteerd zijn.”

Genderschmerz

Deze zomer door Jan Kuitenbrouwer gemunt in HP/De Tijd in een artikel over een wetsvoorstel om zonder toetsingsprocedure bij de burgerlijke stand je geslacht te laten veranderen. „Als wordt verwezen naar de transgender voor wie deze wet is bedoeld”, aldus Kuitenbrouwer, „is het altijd de traditionele, existentiële transgender die bij het brede publiek op begrip en empathie kan rekenen, nooit de getroebleerde puber met genderschmerz.” Gevormd van het Engelse gender en het slotdeel van weltschmerz.

Gevoeligheidslezer

Er was een tijd dat uitgevers hun nek uitstaken om sociale grenzen te verleggen. Nu schakelen sommige uitgevers een gevoeligheidslezer in om te voorkomen dat zij grenzen overschrijden. Deze sensitivity reader leest een manuscript door op potentieel aanstootgevende passages, stereotyperingen en politiek incorrecte uitspraken. Men spreekt in dit verband ook wel van een diversiteitsredacteur.

Havermelkelite

Opvolger of concurrent van het woord yuppie. Het gaat om welvarende jongeren die kiezen voor duurzame en relatief dure alternatieven, zoals veganistische havermelk in de koffie. Havermelkelite is bedacht door de journalist Jonas Kooyman, die online een gelijknamige nieuwsbrief uitgeeft. „De havermelkelite helpt jou om de tijdgeest beter te begrijpen. Elke tweede zondagochtend stuur ik een lijstje met de beste trendverhalen over de stedelijke levensstijl.”

Intimiteitsvacuüm

Nee, dit heeft nu eens niet met corona te maken, maar met langdurige liefdesrelaties. De vlam kan doven, waardoor er een intimacy vacuum kan optreden, bij ons vertaald als intimiteitsvacuüm. Het gaat om het ontbreken van verbondenheid en intimiteit, zowel geestelijk als fysiek. Recente kop uit de Libelle: „Zo herken je een ‘intimiteitsvacuüm’ in je relatie, net als Marco en Leontine.”


Juicechannel, Juicekanaal

Soms aaneengeschreven en soms met een spatie, maar het is nieuw en er werd dit najaar veel over geschreven: juicechannels oftewel roddelkanalen op YouTube en Instagram. Kop uit het Algemeen Dagblad: „‘Juice channels’ zorgen voor revolutie in roddelland”. Kop uit de Linda.: „Juicechannels, de roddelbladen van deze tijd”. Juice is Amerikaans slang voor ‘roddel’, vandaar. Ook al in omloop: juicekanaal.

Klimaatwappie

Het woord wappie blijft maar in opmars. Dit jaar voegden de klimaatwappies zich bij onder meer de complotwappies, coronawappies, vaccinatiewappies en viruswappies. Het gaat om een ironisch woord, afkomstig uit kringen van zogenoemde klimaatontkenners. Zij bestempelen mensen die wijzen op de gevaren van klimaatverandering, zoals Greta Thunberg, tot klimaatwappies. Vandaar ook een kop als „Demonstrerende klimaatwappies gepamperd” (Elsevier) of een zin als „Autorijden in Amsterdam is al kudt en dan gaan die klimaatwappies het nog erger maken” (GeenStijl). En nee, kudt is hier geen tikfout, maar een soort creatieve gevoeligheidslezercensuur.

Knipperlichtzomer

„Vrees voor nieuwe knipperlichtzomer. Reisadviezen blijken gebaseerd op soms weken oude gegevens”, kopte De Telegraaf in juni. De vraag van veel vakantiegangers was: welke kleurcode heeft mijn geplande vakantiebestemming? En wat moet je doen als de kleurcode opeens van geel naar oranje springt? Veel Nederlanders kozen uiteindelijk voor de veiligste optie: weer een vakantie in eigen land.

Migrantenoorlog

Oorlog voeren door migranten in te zetten als wapen. Aleksandr Loekasjenko, president van Wit-Rusland, haalde er dit jaar wekenlang het nieuws mee. „Oorlogen zijn er in alle vormen”, verklaarde de Wit-Russische politicoloog Jaroslav Romantsjoek in NRC, „hybride oorlogen, informatieoorlogen, handelsoorlogen. Dit is een migrantenoorlog”. In relatie tot deze walgelijke vorm van oorlogvoering piekte ook het woord migrantenvluchten.


Pandemoe

Vaak te horen uit de mond van tieners en twintigers: „Echt, ik wil er niet meer over praten, ik ben pandemoe.” Verwante woorden zijn binnenmoe en thuismoe. Samen met gecoroniseerd, pandemiezerig en pandemistig („Ik ben dus te pandemistig om te studeren”).


Prikpolarisatie

Verscheurde vriendschappen, onenigheid in families, botsende anti- en provaxers: corona zorgt voor een ongekende verdeeldheid in de Nederlandse samenleving. Men spreekt in dit verband wel van vaccinatie- of prikpolarisatie. Dat laatste woord heeft meer overlevingskansen want bekt lekkerder. Kop uit De Telegraaf: „Prikpolarisatie is schadelijk voor samenleving”. Prikpolarisatie zorgde voor een opmerkelijke winnaar in de Van Dale-woord-van-het-jaar-verkiezing: na een oproep door antivaxers op sociale media werd dit prikspijt.

Sensibiliseren

Het woord sensibiliseren bestaat al langer, maar vóór 2021 was het in Nederland niet erg gangbaar. Dat veranderde op slag in april van dit jaar. Uit notulen bleek dat de CDA-politicus Wopke Hoekstra tijdens de ministerraad had gezegd: „We hebben geprobeerd de heer Omtzigt te sensibiliseren, maar dat is niet gelukt.” Er barstte een discussie los over de precieze betekenis, een goede indicatie voor de onbekendheid van sensibiliseren. Genoemd werden onder meer: temmen, tot rede brengen, gevoelig maken voor kritiek, en: een mes in de rug steken. Hoe dan ook: dankzij Hoekstra is sensibiliseren nu bijna net zo beroemd en lachwekkend als de woordcombinatie functie elders.

Snottebellenprotocol

Een woord met vier o’s, drie l’en en drie t’s: daar hebben we er niet veel van in het Nederlands. Betekenis: beleid dat bepaalt bij welke verkoudheidsklachten kleine kinderen naar school mogen. Deed het goed in krantenkoppen. „Lange rijen bij GGD-teststraat door nieuw snottebellenprotocol”. Onmiddellijk gevolgd door: „Snottebellenprotocol nu alweer onder vuur”.


Sywerten

Nieuwe woorden die zijn afgeleid van eigennamen, zogenoemde eponiemen, zijn zeldzaam. Je moet er doorgaans iets heel opmerkelijks voor doen. Dat deed Sywert van Lienden met zijn mondkapjesdeal. Sywerten doet het vooral goed in de sociale media. De betekenis laat zich raden, het is een synoniem voor ‘liegen, bedriegen, bedonderen, stelen’. Twee voorbeeldzinnen: „Ik ben gesywert door de autodealer” en „Ook bedrijven en zorginstellingen gesywert” (GeenStijl). Tevens aangetroffen: iemand een Sywertstreek leveren en een Sywertje doen.

Vaccinatievluchteling

In verband met het uitdelen van boosterprikken bungelt Nederland onderaan het lijstje van Europese landen. Gevolg, aldus een bestuurslid van de belangenvereniging voor mensen met een beperking of een chronische ziekte: „Je ziet dat je een soort vaccinatievluchtelingen krijgt waarbij mensen over de grens hun booster gaan halen.” Ook wel boostervluchteling genoemd.

Waterwappie

Na de hevige regenval en de daaropvolgende overstromingen deze zomer in onder meer Nederland en België, trok de Nederlandse activist Willem Engel het bestaan van die overstromingen in twijfel. Naar aanleiding daarvan lanceerde Antoin Scholten, voorzitter van de Veiligheidsregio Limburg-Noord, in een persconferentie het woord waterwappie.

Woonprotest

Woningnood voorkomen vergt visie en een langtermijnplanning, maar veel politici zijn daar allergisch voor. Maatschappelijk gevolg: een schrijnend tekort aan betaalbare huur- en koopwoningen. Dit leverde dit jaar nieuwe woorden op waaruit veel boosheid en frustratie spreekt. Meest in het oog springend, omdat tienduizenden Nederlanders eraan deelnamen, het woonprotest. De Landelijke Studentenvakbond stelde een huisjesmelkersboete voor, een minister vroeg makelaars te gaan werken met een biedlogboek – dit om de huizenverkoop eerlijker en transparanter te maken. Ook zelfwoonplicht, een verkorting van het oudere zelfbewoningsplicht, piekte, samen met onder meer antispeculatiebeding en woonkloof. Ondertussen lijden steeds meer ouderen die te groot wonen aan woonschaamte.

Illustraties Kamagurka