Hoe migranten terugduwen over de Europese buitengrens praktijk werd

Pushbacks Het illegaal verjagen van migranten aan de Europese buitengrenzen zonder hen een kans te geven hun verhaal te doen gebeurt steeds vaker en wekt steeds minder ophef. „Niemand houdt het in de gaten en niemand doet er iets tegen.”

Illustratie Chuan Ming Ong

Als er één dag aan te wijzen is als de dag waarop de pushbacks aan de randen van Europa genormaliseerd werden, dan was het 10 november van dit jaar. De Wit-Russische dictator Aleksandr Loekasjenko speelde die maand een cynisch spel met de Europese Unie door vluchtelingen over te laten vliegen naar Minsk en hen naar de grens met EU-lidstaat Polen te sturen. Een maand eerder had het Poolse parlement ermee ingestemd om pushbacks aan de grens met Wit-Rusland te legaliseren, een bevoegdheid die in november volop werd ingezet. En hoe reageerde Europa op dit Poolse antwoord op Loekasjenko, dat in strijd is met het internationaal recht? Voorzitter Charles Michel van de Europese Raad tweette: ‘Volledige EU-solidariteit met Polen.

Pushbacks – het illegaal verjagen van migranten aan de Europese buitengrenzen zonder hun een kans te geven hun verhaal te doen – waren geen nieuw fenomeen dit jaar. Maar 2021 gaat wel de boeken in als het jaar waarin deze handelwijze genormaliseerd werd. Behalve in Polen zijn pushbacks staande praktijk geworden in landen als Griekenland en Kroatië; een Europese coalitie van maatschappelijke organisaties telde er twaalfduizend dit jaar. En Europese hoogwaardigheidsbekleders knijpen in toenemende mate een oogje toe.

Met het oogluikend toestaan van pushbacks wordt het internationaal recht uitgehold

De Europese landen willen niet altijd toegeven dat ze migranten terugduwen. Berucht in dit verband is de Griekse premier Kyriakos Mitsotakis, die bij hoog en bij laag ontkent dat zijn land pushbacks uitvoert, ook al zijn deze uitvoerig gedocumenteerd door journalisten en mensenrechtenorganisaties. Toen de Nederlandse journalist en activist Ingeborg Beugel hem in november tijdens een gezamenlijke persconferentie met premier Mark Rutte met zijn „leugens” confronteerde, reageerde hij woest: „U kunt niet naar mijn gebouw komen en mij beledigen.” Beugel heeft Griekenland inmiddels na bedreigingen verlaten.

In het Verenigd Koninkrijk bereidt minister Priti Patel (Binnenlandse Zaken) een wet voor die het terugduwen van migranten legaliseert. Diverse mensenrechtenorganisaties hebben rechtszaken tegen haar aangespannen, omdat de plannen de mensenrechten en het maritieme recht zouden schenden. Maar voor de regering van premier Boris Johnson is het internationaal recht amper een punt van overweging.

Ook een ngo als Amnesty International bespeurt een normalisatie van pushbacks. Plaatsvervangend directeur Massimo Moratti van het Europese kantoor van Amnesty noemt het een „erosie van de normen”. De pushbacks, zegt hij, zijn natuurlijk al langer gaande. „Maar dit jaar zien we een nieuw dieptepunt. Grenswachten schenden het internationaal recht. In Kroatië is er zelfs sprake van het martelen van migranten. Niemand houdt het in de gaten en niemand doet er iets tegen. Het wordt zwijgend goedgekeurd door de Europese autoriteiten, die migranten willen afschrikken.”

Soevereiniteit

Dat pushbacks steeds normaler worden, betekent niet dat ze ineens legaal zijn. Maar dit is wel wat sommige landen willen doen geloven. Silvia Borelli, universitair hoofddocent internationaal recht aan de Universiteit van Bedfordshire, noemt als voorbeeld het Verenigd Koninkrijk. Daar is de opvatting dat het internationaal recht een land niet kan verplichten tot het binnenlaten van mensen met een buitenlandse nationaliteit. Borelli: „Dit is een zeer traditionalistische opvatting van soevereiniteit. Ook al ontkennen landen het, asielzoekers hebben wel degelijk het recht op een asielaanvraag.” Dat ze dat recht niet altijd krijgen, aldus Borelli, is geen juridische, maar een politieke kwestie.

Ook de rechter bevestigt dit. In november van dit jaar oordeelde het Europese Mensenrechtenhof in Straatsburg dat Kroatië over de schreef gegaan is bij de dood van de dochter van Afghaanse vluchtelingen. De zesjarige Madina Hussiny werd aangereden door een trein nadat haar familie door de Kroatische autoriteiten de kans was ontzegd om asiel aan te vragen. Ze hadden het bevel gekregen om via het spoor terug te lopen naar Servië, waar ze eerder gestrand waren.

De Balkan is de regio waar verreweg de meeste migranten teruggeduwd worden, blijkt uit het eerder genoemde rapport van de maatschappelijke organisaties: tussen juli en november van dit jaar alleen al zijn er 6.200 gevallen gedocumenteerd.

Het Mensenrechtenhof oordeelde in de zaak-Hussiny ook dat Kroatië het gezin illegaal heeft vastgehouden terwijl het internationale bescherming zocht, dat de detentie voor de kinderen neerkwam op mishandeling, dat Kroatië asielzoekers collectief heeft teruggestuurd zonder hun recht op een asielaanvraag te honoreren en dat dat recht verder werd ondermijnd door de toegang tot een advocaat te beperken.

En toch krijgt Kroatië geen terechtwijzing. Als het om Poolse rechters of Hongaarse media gaat, is Brussel zeer kritisch. Waarom doet de Europese Commissie dan niks tegen de illegale handelingen van lidstaten jegens migranten? Dit is de vraag die politicoloog Maurice Stierl van de Universiteit van Sheffield, wiens onderzoek zich richt op de worsteling met migratie in hedendaags Europa, zichzelf gesteld heeft.

Taal van rechtse partijen

De Europese Commissie, zegt Stierl, is „een instelling die haar imago koestert als het humane en morele kompas van de EU”. Die opstelling heeft haar in het verleden kritiek opgeleverd, bijvoorbeeld van de Hongaarse premier Viktor Orbán, die de commissie-Juncker te soft vond wat migratie betreft. Orbán riep in 2019 op tot „een nieuwe commissie met een nieuwe aanpak”.

Het lijkt er volgens Stierl op dat de Hongaarse premier zijn zin gekregen heeft. „De Commissie schat in dat het militariseren van de buitengrenzen iets is wat de meerderheid van de Europese burgers wil. Onder leiding van Ursula von der Leyen is het voeren van retorische evenwichtsoefeningen op het gebied van migratie niet langer nodig.” En zo, zegt Stierl, spreekt de vroeger eerder „humane stem” van de Commissie tegenwoordig de taal van rechtse partijen: die van veiligheid.

Onder het voorzitterschap van Jean-Claude Juncker (2014-2019) was de Europese Commissie, in samenwerking met de lidstaten, al volop bezig om akkoorden te sluiten met Turkije en Libië om de migranten toch vooral dáár te houden. De pushback kan gezien worden als een soort overtreffende trap daarvan: passend in hetzelfde beeld, maar zichtbaarder en agressiever. Het verschil, aldus politicoloog Stierl, zit hem vooral in de retoriek: die ligt nu „meer op een lijn met wat ze toch al aan het doen waren”.

De ontkenningen van de Griekse premier Mitsotakis over evidente pushbacks wijzen er niettemin op dat ook regeringsleiders aanvoelen dat het beleid niet helemaal in de haak is. Juriste Borelli denkt dat de Griekse premier niet anders kan: „Anders zou hij moeten toegeven dat het illegaal is.” Von der Leyen prees de Griekse premier vorig jaar voor zijn inspanningen.

Gebrek aan tegendruk

Als zelfs de Europese Commissie en de regeringsleiders de pushbacks normaal zijn gaan vinden, wie houdt ze dan nog tegen? Een machtige lidstaat als Duitsland heeft in potentie het vermogen om zo’n ontwikkeling tegen te gaan – maar dat doet het niet. Oud-bondskanselier Angela Merkel wilde in eigen land de conservatievere kiezers niet kwijtraken aan de rechts-populistische AfD. Daarom wilde ze niet al te veel tegen Orbán en consorten ingaan, zegt Stierl. „Dit gebrek aan tegendruk heeft ertoe geleid dat bijvoorbeeld tussen Polen en Wit-Rusland tegenwoordig alles mogelijk is: hevige schendingen van mensenrechten, zonder enige kritiek.”

Behalve van lidstaten zelf zou ook druk kunnen ontstaan vanuit de Verenigde Naties, die kritisch zijn op het normaliseren van geweld tegen migranten aan de Europese buitengrens. „Maar ik heb geen verwachting dat iemand dit gaat tegenhouden”, zegt Stierl. Hooguit, zegt hij, zal de nieuwe – linksere – Duitse regering van zich laten horen.

De zaak van het Mensenrechtenhof tegen Kroatië toont dat ook de juridische weg zinvol kan zijn. Stierl: „Maar dit soort zaken is niet eenvoudig. De slachtoffers zijn natuurlijk weer terug in een land buiten Europa. En ze zijn over het algemeen behoorlijk getraumatiseerd, als je ze al kunt vinden.”

Het Europees Hof van Justitie wees Hongarije in november terecht voor de manier waarop het asielzoekers behandelt. Het hof in Luxemburg oordeelde dat de Hongaarse wet die asielaanvragen niet-ontvankelijk verklaart wanneer indieners Hongarije hebben bereikt via een ander veilig land indruist tegen Europese afspraken. Deze maand maakte de Hongaarse premier Orbán bekend dat zijn land ondanks de uitspraak zijn immigratiebeleid niet zal aanpassen. Hier heeft de Commissie niet op gereageerd.

Dat de pushbacks volop aangetoond zijn, is volgens politicoloog Stierl „simpelweg niet iets waarvan de Europese Commissie vindt dat ze erop moet reageren”. Maar volgens hem komt er met het oogluikend toestaan van pushbacks ook iets groters op het spel te staan: het internationaal recht wordt uitgehold. „Juist in de grensregio’s moet het internationaal recht gelden, omdat het er zo rechteloos is.”

Duurzame oplossingen, zoals het instellen van veilige manieren voor asielzoekers om naar Europa te reizen, lijken nog ver weg. Volgens drie onderzoekers van het Brusselse Center for European Policy Studies (CEPS) stelt de Europese Commissie „irreguliere migratie gelijk aan een misdaad, zonder rekening te houden met het feit dat veilige, ordelijke en reguliere routes voor vluchtelingen en andere migranten moeilijk toegankelijk zijn”.

Een van de aanbevelingen luidt dat de Europese Commissie haar migratiebeleid en „antismokkelpartnerschappen met derde landen” als Turkije en Libië grondig aan de mensenrechten toetst. Zal ze dat ook gaan doen? Een van de betrokken onderzoekers, de Litouwse Lina Vosyliute, slaakt desgevraagd een zucht aan de telefoon. „Het klimaat is nu eenmaal vijandig tegenover migranten.”