De vier MH17-verdachten vormden ‘een hecht samenwerkende dadergroep’

Rechtszaak MH17 De vier verdachten reageerden vanuit hun verblijfplaats onverschillig op de eis van levenslang. De kans dat ze bij een veroordeling in 2022 hun straf moeten uitzitten, lijkt nihil.

Rechters, officieren en advocaten op de slotdag van het requisitoir. De vier verdachten waren niet aanwezig. Foto Sem van de Wal/ANP
Rechters, officieren en advocaten op de slotdag van het requisitoir. De vier verdachten waren niet aanwezig. Foto Sem van de Wal/ANP

Zelden zal een Nederlands strafproces onverschilliger verdachten hebben gekend.

Woensdag eist het Openbaar Ministerie levenslange gevangenisstraf tegen Igor Girkin, Sergej Doebinski, Oleg Poelatov en Leonid Chartsjenko voor het neerhalen van vlucht MH17 op 17 juli 2014. Maar toen RTL Nieuws meteen daarna belde met Doebinski, leek deze nauwelijks geïnteresseerd te zijn. „Ik zie geen reden om me er al te erg in te verdiepen”, zei de militair in ruste.

Ik zie geen reden om me er al te erg in te verdiepen

Sergej Doebinski verdachte over de levenslange strafeis

Doebinski’s desinteresse is te verklaren: de Russische Federatie levert geen verdachten uit, en Moskou ontkent bij hoog en laag enige betrokkenheid te hebben gehad bij de vliegramp, waarbij 298 mensen om het leven kwamen. Ook verdachten Igor Girkin en Oleg Poelatov zitten hoog en droog in Rusland; van Leonid Chartsjenko is de verblijfplaats onbekend. De kans dat ze bij een veroordeling volgend jaar hun straf zullen uitzitten, lijkt nihil.

Verdachte Leonid Chartsjenko

De comfortabele positie van de verdachten, ver buiten bereik van de Nederlandse justitie, is niet de enige reden voor de hooghartige houding van de MH17-verdachten. Girkin, Doebinski en Poelatov zijn afkomstig uit de inlichtingendiensten en het leger: mannen met een oorlogsverleden in Afghanistan en Tsjetsjenië, een officiersrang en een militair pensioen. Van hun betrokkenheid bij het slepende conflict in Oost-Oekraïne, dat al zo’n veertienduizend levens heeft geëist, hebben de mannen nooit een geheim gemaakt. Dat ze daarbij voor lief namen dat er onschuldige burgers zijn omgekomen evenmin.

Roep om luchtafweer

De oorlog in de Donbas, zo zei Poelatov in een videoverklaring die hij in het bijzijn van zijn advocaten aflegde, betekent „de dood van vrouwen, ouderen, kinderen, van diegenen die zich niet kunnen verdedigen”. Dat inzicht stond zijn deelname aan het conflict blijkbaar niet in de weg.

Tussen de militaire ervaring van de vier mannen en de MH17-ramp loopt een rechte lijn, zo maakte het OM deze week duidelijk in zijn requisitoir. De pro-Russische strijders leden in juli 2014 zware verliezen door aanvallen van de Oekraïense luchtmacht, maar Girkin, Doebinski en Poelatov wisten wat ze moesten doen.

Verdachte Sergej Doebinski

In een telefoongesprek met Sergej Aksjonov, de leider van de door Rusland geannexeerde Krim, vroeg Igor Girkin om luchtafweer. Doebinski regelde het transport uit Rusland, Poelatov en Chartsjenko brachten de Boek-‘Telar’ van de 53ste luchtverdedigingsbrigade uit Koersk in stelling in een landbouwveld bij het gehucht Pervomasjki. In een afgeluisterd telefoongesprek op de avond voor de ramp maakte Doebinski duidelijk hoe groot de strategische waarde van het luchtafweersysteem was: „Als ik een Boek kan krijgen morgenvroeg (…) kom het goed. Zo niet, dan gaat alles naar de kloten.”

De inzet van het Boek-systeem – dat vliegtuigen op grote hoogte kan raken – was vanuit militair oogpunt logisch, maar juridisch gezien uiterst laakbaar. Geen van de verdachten, zo maakte officier van justitie Thijs Berger woensdag duidelijk, kan aanspraak maken op de zogenaamde ‘combattanten-immuniteit’. Girkin, Doebinski, Poelatov en Chartsjenko waren geen reguliere, herkenbare militairen die vochten onder verantwoordelijkheid van een staat – Rusland zegt niet betrokken te zijn bij het conflict. Bovendien pleegden de pro-Russische strijders waarover Girkin als ‘minister van Defensie’ het bevel voerde, op grote schaal oorlogsmisdaden. Als gevolg hiervan, zo zei officier van justitie Berger, waren zij in juridisch opzicht „gewone burgers die geen enkele vorm van geweld mochten plegen.”

Boek-raket

Voor het Openbaar Ministerie is de vraag of MH17 per ongeluk is neergeschoten, omdat het is aangezien voor een militair toestel, daarom niet relevant. Ook als de Boek-raket een Oekraïens gevechtsvliegtuig had neergehaald, was sprake geweest van moord. Bovendien heeft het OM voor het eerst in de Nederlandse rechtsgeschiedenis artikel 168 van het Wetboek van strafrecht ingezet: het laten verongelukken van een ‘luchtvaartuig’ met de ‘dood ten gevolge’. Bij dit misdrijf maakt het niet uit of een militair toestel of een passagiersvliegtuig is neergestort. Evenmin is van belang dat geen van de vier verdachten zelf op de lanceerknop heeft gedrukt, aldus het OM.

Verdachte Igor ‘Strelkov’ Girkin

Tijdens hun requisitoir schetsten de officieren woensdag het beeld van een „hecht samenwerkende dadergroep” die het neerhalen van vliegtuigen tot doel had gesteld – een doel dat essentieel was voor het behalen van de overwinning op het slagveld. Alle verdachten zijn volgens het OM „functioneel pleger” of „functioneel medepleger”: Girkin en Doebinski als leidinggevenden, Poelatov en Chartsjenko als uitvoerende commandanten in het veld.

Bij het onderbouwen van hun strafeis kwam het OM soms superlatieven te kort. De officieren spraken van „allesvernietigend geweld” en over leed dat „nauwelijks in woorden uit te drukken” is. „Er is geen straf die recht kan doen aan zulke ingrijpende en zo onmetelijk breed gevoelde gevolgen” zei officier Berger.

Verdachte Oleg Poelatov

Het OM heeft zowel in binnen- als buitenland gezocht naar vergelijkingsmateriaal, maar die zijn op een hand te tellen. Het OM trok een parallel met het proces tegen de verantwoordelijken van het opblazen in 1988 van een Boeing 747 boven het Schotse Lockerbie en met een recente zaak tegen drie verdachten voor het neerschieten van een Oekraïens transporttoestel bij Loehansk, enkele dagen voor de MH17-ramp. In beide gevallen werd levenslang opgelegd.

Lege verdachtenbankjes

De MH17-zaak is echter uniek – al was het maar omdat de verdachtenbankjes in zaal D van het Justitieel Complex op Schiphol-Oost de afgelopen twee jaar zijn leeggebleven. Intussen waren de vier verdachten niet te beroerd commentaar te leveren via interviews en op internetfora. Daarbij benadrukten ze niet alleen hun onschuld, ze trokken openlijk de kwaliteit van het strafrechtelijk onderzoek en de objectiviteit van de rechtsgang in twijfel. Officier van justitie Manon Ridderbeks sprak van „minachting voor de nabestaanden en dit strafproces.”

Het zou raar zijn als de vijanden iets anders gedaan hadden. Dit is compliment voor m’n werk

Igor ‘Strelkov’ verdachte over de levenslange strafeis

Igor Girkin (in Rusland beter bekend onder als Igor ‘Strelkov’) zag woensdag geen reden in te binden. Meteen na de bekendmaking van de strafeis was de voormalige minister van Defensie van de ‘Volksrepubliek Donetsk’ bereikbaar voor commentaar. ‘Strelkov’ speelde zijn laconieke zelf. Tegen het radiostation ‘Hier Moskou’ sprak hij van een „onwettig rechtbankje.” Tegen de website Ridoes toonde Girkin zich zelfs content over de strafeis. „Het zou raar zijn als de vijanden iets anders hadden gedaan. Ik beschouw dit als een compliment voor mijn werk.”