De wind in Den Haag is gedraaid: Rutte IV wil ‘een voortrekkersrol’ gaan spelen in de EU

Buitenlands beleid In 2017 wilde het kabinet vooral veel níét: geen eurobonds, geen financiële risico’s of versoepelde begrotingsregels. De wind in Den Haag is duidelijk gedraaid en traditionele taboes lijken vloeibaar geworden.

Nederland, Venlo, 12-04-20 KM controleerd aan de Duits-Nederlandse grens ivm de Corona maatregelen. © Photo Merlin Daleman
Nederland, Venlo, 12-04-20 KM controleerd aan de Duits-Nederlandse grens ivm de Corona maatregelen. © Photo Merlin Daleman Merlin Daleman

Als het om Europa gaat, is het coalitieakkoord compleet anders dan in 2017. Destijds wilde het kabinet vooral veel níét: geen eurobonds, geen financiële risico’s of versoepelde begrotingsregels. In 2021 wordt openlijk de ambitie uitgesproken dat Nederland „een voortrekkersrol” wil gaan spelen in de EU, en „een leidende rol om de EU slagvaardiger, economisch sterker, groener en veiliger te maken”. De wind in Den Haag is duidelijk gedraaid en traditionele taboes lijken vloeibaar geworden.

Daarin klinkt duidelijk de veranderende geopolitieke context door: een opkomend China, terugtrekkende VS en de Brexit. Tegelijk hebben interne EU-discussies zijn weerslag gekregen in het coalitieakkoord. Zo pleit het traditioneel vrijhandelsminnende en liberale Nederland nu ook voor „open strategische autonomie” en „slimme industriepolitiek” – een ontwikkeling die in Europa al langer zichtbaar is. Ook sluit Nederland nog volmondiger aan bij ambitieuze Europese klimaatplannen en wordt de deur geopend naar een steviger gezamenlijk Europees buitenlandbeleid.

Het ietwat mistige ‘open strategische autonomie’ klinkt in Brussel al langer en sluit aan bij Franse ambities Europa zelfstandiger te maken op economisch en militair terrein. Ook Nederland is de afgelopen jaren ietsje ‘Franser’ (lees: protectionistischer) geworden maar benadrukt wel steevast het ‘open’ uitgangspunt voor de economie.

In plaats van een hervorming van de Europese begrotingsregels radicaal af te wijzen, wil het nieuwe kabinet een „modernisering constructief benaderen” – hoewel ‘schuldhoudbaarheid’ voorop blijft staan. Ook pleit het nieuwe kabinet voor een hele rits nieuwe Europese heffingen en taksen: op vliegen, digitale diensten en CO2. Die worden „in principe nationaal geïncasseerd”, maar hier lijkt een opening te zitten naar de lang zo verguisde gezamenlijke Europese belastingen. Over de toekomst van het omvangrijke coronaherstelfonds – waartegen Nederland zich lang verzette – staat geen woord. De komende jaren zal een voortzetting van dat gezamenlijke investeringsfonds in Brussel prominent op de agenda komen en vanuit Den Haag klinkt in elk geval niet het traditionele njet.

Het nieuwe kabinet wil zich ook hard maken voor het versterken van de Europese democratie en het mogelijk maken dat het Europees Parlement Eurocommissarissen naar huis kan sturen. Ook saillant is deze zin: „We staan open voor verdragswijzigingen”.

Sinds het trauma rond het referendum over de Europese grondwet wilde Nederland hier niet aan. In Brussel klinkt al langer dat het huidige EU-verdrag, dat stamt uit de tijd van vóór euro-, migratie-, rechtsstaat- en coronacrisis, echt moet worden geactualiseerd. De coalitie zet de deur nu op een kier, mits dit „in het Nederlands en Europees belang is”.

Opvallend is verder dat het kabinet een nieuwe „Europawet” aankondigt, die de toegevoegde waarde van EU-beleid voor burgers zichtbaarder moet maken. Hierin moet onder meer worden vastgelegd hoe de Tweede Kamer wordt geïnformeerd over Europese beleidsontwikkelingen - nu zijn de afspraken hierover vooral informeel.

Ook in het buitenlands beleid worden stappen gezet. Zo wil Rutte IV spionage strafbaar stellen en kondigt het de oprichting aan van een ‘nationale veiligheidsraad’, omdat nationale en internationale veiligheid „steeds meer verweven” raken. Dit lijkt vooral ingegeven door de recente chaotische evacuatie uit Afghanistan. Ook opvallend is de herziening van de Rijkswet Nederlanderschap. Nu verliezen Nederlanders die buiten de EU wonen (na tien jaar) bijna automatisch hun nationaliteit, als ze er een tweede naast nemen. Dat gaat veranderen. Het moet voor hen makkelijker worden het Nederlanderschap te behouden.

De ontwikkelingshulp wordt uit het verdomhoekje gehaald. Het regeerakkoord meldt dat er structureel 500 miljoen euro bijkomt „richting de internationale norm”. Dat was de afgelopen jaren nauwelijks bespreekbaar.