Geeft Rutte niet te veel weg in het akkoord?

Pijnpunten in regeerakkoord De fracties van VVD, D66, CDA en ChristenUnie scharen zich achter het nieuwe regeerakkoord, maar per partij zijn er nog interne zorgen.

Vier onderhandelaars: Sophie Hermans (VVD), Sigrid Kaag (D66), Wopke Hoekstra (CDA) en Gert-Jan Segers (CU).
Vier onderhandelaars: Sophie Hermans (VVD), Sigrid Kaag (D66), Wopke Hoekstra (CDA) en Gert-Jan Segers (CU). Foto’s Phil nijhuis/Sem van der Wal/JEROEN JUMELET/ANP

Na de partijleiders zijn ook de Tweede Kamerfracties van VVD, D66, CDA en ChristenUnie akkoord gegaan met het concept-regeerakkoord. Dinsdag kregen zij, op verschillende plekken in Den Haag, inzage in de plannen die het resultaat zijn van ruim tien weken onderhandelen. Woensdagochtend spreken de informateurs met de onderhandelaars over de punten die de vier fracties last minute nog willen aanpassen. In de middag zal naar verwachting het regeerakkoord gepresenteerd worden in de Tweede Kamer.

Ondanks het snelle akkoord van de fracties moeten de partijen omgaan met interne zorgen: zit er genoeg in het regeerakkoord om deelname te rechtvaardigen?

VVD’ers bezorgd: geeft Rutte niet te veel weg?

VVD-leider Mark Rutte kwam dinsdag aan het begin van de middag via een achteringang, ongezien, perscentrum Nieuwspoort binnen. In een zaaltje had hij de Kamerfractie daar al vanaf negen uur ’s ochtends het onderhandelingsresultaat van de formatie laten lezen. En toen ze daar aan het begin van de avond mee klaar waren – de VVD vond het coalitieakkoord volgens fractievoorzitter Sophie Hermans „positief” – was Rutte alweer een paar uur weg. Ook ongezien. Hij was de persconferentie over corona gaan voorbereiden.

Voor Rutte was het moment waarop zijn fractie het coalitieakkoord te zien kreeg al twee keer eerder ongekend moeilijk. Bij Rutte II, met de PvdA, dreigde in de VVD een opstand over de inkomensafhankelijke zorgpremie, die er uiteindelijk niet kwam, en bij Rutte III waren de Kamerleden ontevreden over de zogenoemde ‘aflosboete’. Huizenbezitters die hun hypotheek hadden afbetaald, zouden daar op den duur niet meer voor worden gecompenseerd. Net voor de presentatie van het coalitieakkoord werd er opnieuw over onderhandeld, Rutte had er met boos gezicht bij gezeten: gunden de anderen de VVD dan helemaal níéts?

In zijn partij staat Rutte bekend als iemand die makkelijk VVD-opvattingen opoffert voor een nieuw kabinet, of voor de stabiliteit van een zittend kabinet. De andere partijleiders aan tafel vragen van de VVD als grootste partij ook bijna altijd de meeste concessies. Hún onderhandelingspositie lijkt sterker dan die van Rutte: als de formatie mislukt, zal dat zo goed als zeker vooral worden gezien als zíjn mislukking.

In zijn partij staat Rutte bekend als iemand die makkelijk VVD-ideeën opoffert

VVD’ers in de Kamer kennen de argwaan waarmee VVD’ers buiten Den Haag het akkoord zullen lezen: kwamen Rutte en zijn medeonderhandelaar Hermans genoeg op voor mensen met een huis en een auto, waren ze streng genoeg over migratie, en niet te streng met de klimaatmaatregelen? Op een algemene ledenvergadering van de VVD, eind november, was de stemming onder de leden niet heel vrolijk. Er was vooral veel onrust over de tekst die CU-leider Gert-Jan Segers in de trein had laten liggen: daar stond in dat meer kwetsbare vluchtelingen asiel konden krijgen in Nederland, en dat bij het toelaten van arbeidsmigranten moest worden gekeken naar „de behoefte” aan zulke migranten op de arbeidsmarkt. „Ik snap dat we compromissen moeten sluiten”, zei VVD’er Adam Esmael, leraar Engels in Amsterdam-Zuidoost. Maar migratie was volgens hem het „hoofdthema” voor veel VVD’ers.

Oud-KNVB-voorzitter Michael van Praag, VVD-voorzitter in Bloemendaal en Heemstede, zei op de ledenvergadering dat „te vaak dingen worden beloofd die niet worden nagekomen”. De VVD in de Tweede Kamer was gewaarschuwd.

CDA wil zich nu wél profileren

Bij het CDA waren ze er als eerste uit. Om negen uur ’s ochtends kwamen de fractieleden bijeen op het partijbureau in Den Haag, om half drie stond partijleider Wopke Hoekstra buiten om te melden dat zij „zeer tevreden” waren met het resultaat van wat hij een avond eerder nog een „tangverlossing” had genoemd. „Er zijn een paar punten die je onder je arm meeneemt naar de informateur”, zei hij. Om daarna een paar keer te benadrukken dat het „echt details” zijn, waar zijn partijgenoten nog opmerkingen over hadden. De boodschap: het CDA zal de vorming van een nieuw kabinet niet in de weg staan. Hoekstra had vooral „veel enthousiasme” gehoord. Volgens Hoekstra komt dat omdat een groot deel van het akkoord door de kleine fractie vooraf al ingezien was: Kamerleden hebben „meegedacht, meegeschreven een meeonderhandeld”.

Van de vier partijen die tot een akkoord zijn gekomen, leed het CDA als enige partij een verkiezingsnederlaag. In de fractie en ook door leden, werd er getwijfeld of een plek in de oppositie niet passender zou zijn. Dan zou de partij zich kunnen bezinnen op de vraag waartoe het op aarde is. Na de fractie zal Hoekstra ook zijn leden moeten overtuigen dat regeringsdeelname het waard is.

Maar voor een partij die op zoek is naar zichzelf, wordt het best lastig om aan te wijzen wat er nou écht typisch CDA is aan het akkoord. Het is moeilijk voor het CDA, een centrumrechtse partij, om zich te profileren in een coalitie met partijen die een uitgesprokener profiel hebben. De ChristenUnie is christelijker. De VVD rechtser. D66 groener. En in de vorige kabinetsperiode merkte het CDA al dat het dan erg moeilijk is om zélf ook iets te zijn.

Lees ook deze analyse: Dit regeerakkoord is er één onder financieel voorbehoud

Om herhaling te voorkomen bracht het CDA na de verkiezingen visiestukken uit op deelonderwerpen. Binnenkort verschijnt er een over wonen, eerder al over landbouw, klimaat en drugscriminaliteit. In de campagne sprak Hoekstra ook vaak over de aanpak van ondermijnende criminaliteit. Hij vindt dat een onderwerp dat het CDA naar zich toe moet trekken.

Over zijn eigen politieke toekomst wilde hij zich dinsdag niet uitlaten. Achter de schermen is wel duidelijk: Hoekstra kiest er niet voor om de fractie te leiden in de Kamer, hij keert terug in het kabinet.

D66 rekent op andere keuzes dan bij Rutte III

Van „een zo progressief mogelijke coalitie” in de eerste maanden na de verkiezingswinst van maart naar „een kabinet met een progressief randje”. In de slepende formatie heeft D66-leider Sigrid Kaag haar inhoudelijke ambities laten vieren. Zeker nadat ze eind september PvdA en GroenLinks had losgelaten om alsnog met de huidige coalitiepartners te gaan onderhandelen. Daar was haar achterban niet onverdeeld gelukkig mee.

Kaag beloofde stevige onderhandelingen voor „een vooruitstrevend coalitieakkoord”. „We doen het goed of we doen het niet”, zei ze steeds.

Na het urenlange fractieberaad liet ze dinsdagmiddag weten dat dát is gelukt. De fractie had „vol overtuiging en met enthousiasme” met het onderhandelingsresultaat ingestemd. Dus ja, zei Kaag: het nieuwe regeerakkoord is progressief genoeg. „Hier staan we voor.”

De partijregels schrijven niet voor dat leden ook nog met de nieuwe coalitie moeten instemmen. Ze zullen binnenkort wel worden bijgepraat, net als in 2017.

De achterban zal vooral willen weten of in het regeerakkoord serieuze stappen worden gezet voor het klimaat, onderwijs, Europa, en tegen de woningnood. Op deze thema’s verwachten de D66-kiezers geen halfslachtige maatregelen.

Lees ook over de zoektocht naar bewindslieden: Wie wil nog minister worden?

Traditionele wensen bij de liberalen voor medische ethiek (wetenschappelijk embryo-onderzoek, voltooid leven) lijken op dit moment minder prioriteit te hebben. Kaag noemde dit onderwerp een jaar geleden zelf al „niet top of mind”.

Over het actuele politieke thema van een ‘nieuwe bestuurscultuur’ nam het congres onlangs een motie aan met een opdracht aan Kaag. In het regeerakkoord moet een nadrukkelijke ‘preambule’ komen over nieuw leiderschap. Die oproep klinkt vaag, maar was tamelijk concreet. Rutte IV moet duidelijke afspraken maken over onder meer „elementen als eerlijkheid, openbaarheid, en controleerbaarheid van besluiten”. Bij politieke besluitvorming moet „inhoud boven beeldvorming” en moet het parlement „meer ruimte” krijgen.

Nieuwe bestuurscultuur betekent volgens de partij ook „een andere samenstelling van het kabinet, met andere keuzes en prioriteiten”. De laatste dagen werd in Den Haag het gerucht steeds hardnekkiger dat Kaag zelf niet voor Buitenlandse Zaken kiest, zoals eerder het idee leek te zijn, maar voor Financiën.

CU zal moeten uitleggen waarom wél met Rutte?

Heel vaak is het een nadeel als je weinig Kamerleden hebt en meedoet aan een kabinet, zoals de ChristenUnie. Het is extra veel werk. Maar op de dag dat de Kamerfractie een concept-regeerakkoord te lezen krijgt, zoals dinsdag, is het heel handig: voor de vijf ChristenUnie-parlementariërs staat er geen enkele verrassing meer in. Twee van de vijf, Gert-Jan Segers en Carola Schouten, waren de CU-onderhandelaars aan de formatietafel. De andere drie – Pieter Grinwis, Mirjam Bikker en Don Ceder – zaten in het CU-formatieteam en wisten wat werd binnengehaald of toegegeven. Ze hebben over alles kunnen meepraten.

Van de ChristenUnie hoeven VVD, D66 en CDA dus geen problemen of extra eisen te verwachten. Als de onderhandelaars op woensdag weer bij elkaar zitten om de reacties van de Kamerleden te bespreken, zullen Segers en Schouten wél goed in de gaten houden wat de aanvullende verlangens van de anderen betekenen voor hún belangrijkste punten. Anders hebben ze alsnog een probleem met hun fractie.


Net als in de formatie van 2017 zijn die belangrijkste punten in elk geval medische ethiek, de belangen van eenverdieners en dus het belastingstelsel, klimaat, de ongelijkheid in Nederland, migratie. De politieke cultuur komt daar nu bij. Segers zal voor zijn achterban met een verhaal moeten komen over zijn deelname aan een kabinet met, dat lijkt wel zeker, Mark Rutte als premier. In april, na de affaire over een ‘functie elders’ voor Pieter Omtzigt, had Segers in het Nederlands Dagblad laten weten dat dat voor zijn partij uitgesloten was. Met de VVD wilde de ChristenUnie wel regeren, maar niet als Rutte die partij bleef leiden. Segers vond Rutte niet meer geloofwaardig. Die had volgens hem geprobeerd om een lastig Kamerlid weg te krijgen.

Bij de ChristenUnie was er al snel spijt over die uithaal, op een partijcongres zei Segers dat hij het te persoonlijk had gemaakt. Daarna bleek dat de ChristenUnie Rutte toch niet uitsloot.

Bij medische ethiek draait het voor de ChristenUnie om de voltooid-levenwet die D66 graag wil en om embryo-onderzoek. Een stemming over de wet van D66 zal de ChristenUnie zo goed als zeker niet meer kunnen tegenhouden, de vraag is wel wat die partij doet als de wet wordt aangenomen (wat lang niet zeker is): kan het kabinet, met de ChristenUnie er nog in, zo’n wet uitvoeren?

Segers zei dinsdag aan het begin van de avond dat het nieuwe regeerakkoord „beter” is dan dat van vier jaar geleden. „We kunnen echt veel dingen aanwijzen waarvan we zeggen: zonder ons had dat er niet in gestaan.”