Multatuli: ‘Genot is deugd’

Levenslessen Dit heeft Elsbeth Etty geleerd van Multatuli over feminisme.

Beeldbewerking NRC

‘Multatuli heeft mij ‘een geweten geschopt’ – om Louis Paul Boon te citeren. Ik was vijftien toen ik ontdekte dat wij thuis een plank vol boeken van Multatuli hadden. Ze waren van mijn grootvader geweest. Hij was ooit suikerfabrikant op Java, maar desondanks een bewonderaar van Multatuli. Ik werd meteen gegrepen door wat ik las in Max Havelaar, in Minnebrieven en in zijn Ideeën. Door Multatuli heb ik het feminisme ontdekt.

„Mijn ouders probeerden me op te voeden tot een keurig meisje. Van hen moest ik op school vooral goed m’n best doen om later te kunnen trouwen met een advocaat of zo. Dat botste keihard met alles wat ik zelf dacht en voelde. Multatuli heeft me daarvoor toen de woorden en argumenten gegeven.

„Ik was puber in de jaren van hippies, provo en de Vietnamoorlog. Als meisje kreeg ik thuis veel minder vrijheid dan mijn broers. Kritiek op mijn kleding: minirokjes, schande! ‘Waarom?’, vroeg ik steeds, ‘waaróm?’. Mijn vader antwoordde dan dingen als: ‘Jij mag geen afgelikte boterham worden.’ Dan riep ik: ‘Liever een afgelikte boterham dan een droog beschuitje!’

„Multatuli is een inspiratiebron geweest voor vrouwen die streden voor kiesrecht tijdens de eerste feministische golf. Ook stelde hij aan de kaak dat vrouwen werden onderdrukt op het gebied van ‘de zeden’, zoals dat toen heette. Meisjes en vrouwen moesten zich onderwerpen aan de eisen van hun vader, echtgenoot of pooier, terwijl jongens en mannen hun gang konden gaan. En zo is het in veel gevallen nog steeds.

„Het recht op zelfbeschikking, ook seksueel, was in de jaren zeventig van de vorige eeuw een belangrijke eis van bewegingen als Dolle Mina: ‘Baas in eigen buik!’ Dat was ook waar ik voor streed. ‘Genot is deugd’, schreef Multatuli. Ondeugd was, in zijn ogen, gedwongen seks zonder wederzijds genot.

„Bij de drijfveren van Multatuli heb ik later wel wat kanttekeningen geplaatst. Ongetwijfeld was hij oprecht en principieel in zijn pleidooien voor vrije liefde. Maar het kwam hem praktisch gezien ook wel goed uit: hij had een zwak voor jonge vrouwen. Als 22-jarige bestuursambtenaar op Sumatra had hij een 13-jarig meisje tot zijn beschikking. Dat kun je niet vergoelijken door te zeggen: ‘Ach ja, zo deden al die Europese mannen dat in die tijd…’. Historische misstanden, zoals slavernij ook, zijn niet goed te praten met het argument dat je die in hun tijd moet plaatsen.

‘Hoe dan ook, door Multatuli’s ‘Idee 195’ werd ik een overtuigd feminist: ‘Wat maakt gy van onze dochters, o zeden!’ Meisjes van wie ‘lust, geest en gemoed zijn verdraaid, verkreukt, verknoeid’, waarna ‘deze of gene lummel haar maakt tot uitsluitend brevetmachine om zyn eerwaard geslacht aan den gang te houden.’ Wat een tekst! Van ruim anderhalve eeuw geleden al!

„Het complete citaat staat voor in Ik ga leven van Lale Gül, samen met vier andere motto’s van Multatuli. Haar moeder, die haar dwingt een hoofddoek te dragen en kuis te blijven, noemt zij Droogstoppel in haar roman. De imam heet Wawelaar. Het werk van Multatuli lééft voor een nieuwe generatie vrouwen, die hun recht op vrijheid en zelfbeschikking opeisen. Dat is mooi om te zien en nog altijd nodig.”