Rechter staat afspraken met verdachten over straf toe, ‘dit is revolutionair’

Procesafspraken Door het maken van procesafspraken kan een lang strafproces voorkomen worden. Een cocaïnesmokkelaar en een brandstichter hebben de primeur.

De rechter in Rotterdam staat procesafspraken toe bij een rechtszaak omtrent drugssmokkel in de Rotterdamse haven.
De rechter in Rotterdam staat procesafspraken toe bij een rechtszaak omtrent drugssmokkel in de Rotterdamse haven. Foto Killian Lindenburg/ANP

„Het is net een film. We kunnen bijna meekijken met het strafbare feit”, vertelt rechter Jacco Janssen terwijl hij het bewijs oplepelt dat afkomstig is van de telefoon van de Albanese drugssmokkelaar Fatjon M. April vorig jaar reed M. met een vrachtwagenchauffeur in een zwarte Volvo-truck naar de Rotterdamse haven om een container met 998,5 kilo cocaïne op te halen. Hij fotografeerde erop los: de vrachtwagen, het haventerrein, de groene vaten waarin de coke verstopt zat, de verzegelde container. De kiekjes stuurde hij met zijn beveiligde SKY-telefoon naar andere SKY-gebruikers in Albanië.

Het Openbaar Ministerie kwam de 29-jarige Albanees op het spoor dankzij de kraak van cryptocommunicatie-provider SKY ECC in maart en ziet in hem de vaste uithaler van een drugsorganisatie. Deze zomer werd M. gearresteerd. In zijn Rotterdamse flat vond de politie 60.500 euro cash en een in een sok verstopt pistool.

Rechtszaken tegen vermeende drugscriminelen zoals M. zijn wekelijkse kost. Nederland is dé draaischrijf voor de Europese cocaïnehandel. „Maar deze zaak is wat anders dan andere zaken. En dat is een understatement”, zegt rechtbankvoorzitter Janssen deze vrijdagochtend.

Op zijn instigatie – Janssen spreekt van „een zetje” – heeft het OM procesafspraken gemaakt met M. en diens advocaat Haroon Raza. Het OM zal tegen M. een gevangenisstraf van drie jaar plus een jaar voorwaardelijk eisen. De Albanees trekt al zijn onderzoekswensen in en belooft niet in hoger beroep te gaan als de rechtbank de strafeis overneemt.

24.000 strafzaken op de plank

De rechtspraak piept en kraakt. Het aantal strafzaken op de plank steeg eind vorig jaar met 6 procent naar ruim 24.000. Het lukt rechtbanken en gerechtshoven al jaren niet aan de eigen eisen voor het tijdig behandelen van rechtszaken te voldoen. Zo is de bedoeling dat in hoger beroep 85 procent van de grotere strafzaken in negen maanden wordt behandeld. Dat lukte vorig jaar bij 38 procent van de zaken.

Geconfronteerd met M.’s 125 pagina’s aan onderzoekswensen sprak rechter Janssen in oktober de vrees uit dat M.’s strafzaak „net zo stroperig zou gaan verlopen als vele Enchrochat- en SKY-zaken in het hele land”. Het hacken van de onder criminelen populaire communicatiediensten is een goudmijn voor justitie, maar levert een enorme werklast op voor rechtbanken. Strafrechtadvocaten voeren namelijk iedere keer opnieuw een felle strijd met het OM over de rechtmatigheid van het met die hacks verkregen bewijs. Dat houdt de inhoudelijke behandeling van de zaken op.

Lees ook: Unieke hack van EncroChat leidt tot veel lastige juridische vragen

Tegen die achtergrond probeerde de rechtbank Rotterdam het OM en de Albanese verdachte lekker te maken voor procesafspraken. „In Nederland bestaat dit niet”, zegt rechter Janssen. „Althans, niet tot gisteren.”

Een dag eerder deed de rechtbank Limburg namelijk uitspraak in vier oude strafzaken, onder meer over een brandstichting in 2012 en een bende die tien jaar geleden handelde in gestolen auto’s. In Limburg lag het initiatief niet bij de rechtbank, maar ging officier van justitie David van Kuppeveld om de tafel met de advocaten van verdachten om afspraken te maken.

De rechtbank veroordeelde de vier verdachten donderdag in lijn met die procesafspraken. Hen zijn wisselende celstraffen opgelegd, even lang als hun voorarrest. In de uitspraken wijzen de rechters er op dat het maken van procesafspraken niet in de wet staat en het belang van het voeren van een volledig en openbaar strafproces groot is. Maar tegelijkertijd „kan en wil de rechtbank niet haar ogen sluiten” voor de druk op de strafrechtketen. „Zaken en dossiers worden steeds omvangrijker met als gevolg steeds langer durende strafprocessen.”

‘Revolutionair’

„Dit is revolutionair”, zegt docent en onderzoeker Laura Peters van de Rijksuniversiteit Groningen (RUG). Peters geldt als dé Nederlandse expert op het vlak van procesafspraken en ziet ze als een belangrijk middel om het vastgelopen strafrechtssysteem iets vlotter te trekken. In tegenstelling tot onder meer België, Frankrijk, Duitsland en Denemarken is Nederland een van de weinige Europese landen waar het maken van procesafspraken niet in de wet is opgenomen.

Het gevolg? Het OM, de rechtspraak en advocatuur slaan zelf aan het pionieren. Zo liet OM-topman Gerrit van der Burg in 2019 weten met procesafspraken te willen experimenteren.

Lees ook: Hoe OM en verdediging samen tot bijzondere strafdeal in Caribische witwaszaak komen

Maar de eerste poging daartoe liep spaak. Bij de strafzaak tegen twee broers die op Curaçao 320 miljoen dollar zouden hebben witgewassen, maakten de verdediging en het OM in 2019 een deal. In ruil voor medewerking en het afstaan van hun vermogen zouden zij niet meer terug de cel in hoeven. De rechtbank Overijssel vond die afspraken echter „geen recht doen aan de ernst van de feiten” en legde celstraffen van vijf en zes jaar op.

Nu twee rechtbanken het fenomeen procesafspraken wél omarmen, verwacht Peters dat ze vaker ingezet gaan worden. „In verschillende arrondissementen wordt nagedacht over hoe je strafzaken op een makkelijkere manier kan afdoen.” De juriste pleit voor wetgeving zodat niet iedere rechtbank zelf het wiel gaat uitvinden. Op die manier krijgen procesafspraken meer legitimiteit en kan de politiek zich uitspreken over bij welke type delicten afspraken geoorloofd zijn. Ook moeten er bepaalde waarborgen komen zodat de rechten van de verdachte en de transparantie van zo’n procedure goed geborgd zijn.

Formeel moet de rechtbank Rotterdam zich nog uitlaten over de afspraken met Fatjon M. De kans dat hij niet drie jaar celstraf krijgt, is klein. „Wij zijn gekke Henkie niet, dat we dit hele circus doen en er dan niks in zien”, aldus rechter Janssen. „Wij hebben ons vooraf afgevraagd: zou dit kunnen?”