De platformwerker wordt werknemer, zegt Brussel in vergaand wetsvoorstel

Platformeconomie Als het aan de Europese Commissie ligt, krijgen Uber-chauffeurs, Deliveroo-bezorgers en andere platformwerkers onder meer pensioenopbouw en vakantiedagen. Zelfs landen die normaal niks voelen voor Europese sociale wetgeving – zoals Nederland – zijn gematigd positief over de plannen.

Een bezorger van Deliveroo in het centrum van Amsterdam.
Een bezorger van Deliveroo in het centrum van Amsterdam. Foto Ramon van Flymen/ANP

Ze zijn symbool komen te staan voor onzeker en slecht beschermd werk: de maaltijdbezorgers van Deliveroo, de taxichauffeurs van Uber en de horecabedienden van Temper. Met vergaande regels wil de Europese Commissie daar nu een einde aan maken.

Platformwerkers die weinig ondernemersvrijheid hebben, worden automatisch als werknemer beschouwd, staat in een donderdag gepresenteerd wetsvoorstel. Mét bijbehorende basale werknemersrechten zoals minimumloon, vakantiedagen en pensioenopbouw.

Als lidstaten en het Europees Parlement akkoord gaan met de nieuwe regels heeft dat volgens de Commissie gevolgen voor 1,7 tot 4,1 miljoen platformwerkers in de EU. Zij werken nu nog als zelfstandig ondernemer, maar moeten straks vermoedelijk als werknemer worden bestempeld. Hun beloning kan gemiddeld met 121 euro per jaar stijgen. Invoering van de wetgeving zal op z’n vroegst rond 2024 zijn.

Met het voorstel wil de Commissie een van haar speerpunten kracht bijzetten: dat Brussel er óók is voor de sociale bescherming van EU-burgers. De afgelopen jaren groeide in veel EU-landen vooral weerstand tegen de ‘race to the bottom’ en arbeidsuitbuiting die door de interne Europese markt zou worden gestimuleerd. Commissievoorzitter Ursula von der Leyen maakte er bij haar aantreden twee jaar geleden een prioriteit van.

De deze donderdag gepresenteerde nieuwe Europese wetgeving moet bovendien een eind maken aan de lappendeken van verschillende regels die binnen de EU dreigt te ontstaan, onder meer door een stroom aan rechtszaken in verschillende EU-landen. Volgens de Commissie zijn in de EU al meer dan honderd vonnissen gewezen over de arbeidsstatus van platformwerkers. „Er moet juridische duidelijkheid komen, en niet alleen op ad hoc-basis door verschillende rechters”, benadrukte Eurocommissaris Valdis Dombrovskis (Economie) donderdag.

Geen zelfstandigen

Begin dit jaar oordeelde de hoogste Britse rechter dat chauffeurs van taxi-app Uber medewerkers zijn – geen zelfstandigen. Diezelfde maand bepaalde het gerechtshof van Amsterdam dat de Nederlandse fietskoeriers van Deliveroo werknemers zijn, en zo behandeld en betaald moeten worden. Deliveroo houdt zich er vooralsnog niet aan en heeft gezegd in cassatie te gaan bij de Hoge Raad. In België oordeelde een rechter deze woensdag juist dat koeriers van hetzelfde bedrijf wél zelfstandigen zijn.

Bedrijven als Deliveroo en Uber schroefden hun lobbyactiviteit in Brussel de afgelopen maanden flink op – ogenschijnlijk zonder veel succes. In een reactie op de plannen wijzen ze er op dat hun platformwerkers juist hechten aan hun zelfstandige status. De gevolgen voor de bedrijven kunnen groot zijn: de Commissie schat dat de sector jaarlijks 4,5 miljard euro extra kwijt kan zijn. Ze erkent dat consumenten met deze kosten geconfronteerd kunnen worden. Tegelijk kan het de schatkist van lidstaten jaarlijks 4 miljard aan extra premie- en belastinginkomsten opleveren.

„We komen hiermee juist tegemoet aan de wens van bedrijven om eenduidigheid binnen de EU”, aldus Eurocommissaris Nicolas Schmit (Banen) donderdag. Hij wees op het gelijke speelveld dat door de regels kan ontstaan. Als voorbeeld wijst Brussel naar de Nederlandse maaltijdbezorger Just Eat Takeaway, die nu hogere personeelskosten dan concurrenten heeft doordat het bedrijf zzp-constructies vermijdt. Topman Jitse Groen reageerde inderdaad enthousiast op het plan uit Brussel.

Lees ook: Takeaway-topman Jitse Groen: ‘Je kan toch niet meer van ons winnen’

Vijf kenmerken

De Commissie formuleert vijf kenmerken die erop wijzen dat een platform als werkgever behandeld moet worden. Zoals het eenzijdig opleggen van het tarief, eisen stellen aan uiterlijk of gedrag, en beperking van de vrijheid om taken te weigeren. Als het platform aan minimaal twee van de vijf kenmerken voldoet, wordt het gezien als een werkgever. Dan moeten ook nationale handhavers en arbeidsinspecties hen zo behandelen.

Maar zodra het platformbedrijf naar de rechter stapt, draait het opeens weer wél om de huidige nationale wetten en definities. Als een platformbedrijf bij de rechter kan aantonen dat het volgens de Nederlandse regels geen werkgever is, mag het weer op de oude voet verder. Dat kan niet anders, zegt een EU-ambtenaar. Regeringsleiders zouden het niet accepteren als de EU voorschrijft hoe het nationale arbeidsrecht er precies uitziet.

Hoewel vakbonden blij zijn met de plannen, hebben zij twijfels over de effectiviteit van het voorstel. De FNV vreest dat platformbedrijven de vijf gestelde criteria gaan gebruiken om hun zzp-constructies slimmer te maken. „Platforms zullen ze gebruiken als toolkit om de criteria te omzeilen en alsnog overal mee weg te komen”, zegt FNV-bestuurslid Petra Bolster.

Daarnaast hoeven platformwerkers niet álle werknemersrechten te krijgen. Het wetsvoorstel laat voor lidstaten de mogelijkheid open om platformwerkers te beschouwen als een ‘werknemer-light’, zoals het Verenigd Koninkrijk dat doet. Daar hebben ‘workers’ meer rechten dan zelfstandigen, maar kunnen zij bijvoorbeeld gemakkelijker ontslagen worden dan de beter beschermde werknemers (‘employees’).

Als Nederland ook zo’n uitgekleed arbeidscontract introduceert, zijn platformwerkers „eigenlijk slechter af” dan nu, zegt Johan Zwemmer, advocaat en docent arbeidsrecht aan de Universiteit van Amsterdam. „Nu kunnen ze de rechter nog vragen om hetzelfde behandeld te worden als iemand die vol in dienst is.” En die rechter geeft hen ook nog eens vaak gelijk.

Regels handhaven

Volgens Zwemmer hebben platformwerkers er daarom meer aan als de regels gehandhaafd zouden worden, wat nu nauwelijks gebeurt in Nederland. Deliveroo kan rechters negeren en met zzp’ers blijven werken, zegt hij, „omdat de Belastingdienst niet meteen een naheffing en loonvordering stuurt over de afgelopen jaren”.

Lees ook: Schijnzelfstandigen inhuren kan ook komend jaar nog ongestraft

Staatssecretaris Dennis Wiersma (Sociale Zaken, VVD) wil nog niet reageren op het voorstel. Wel zegt zijn woordvoerder dat Nederland het „logisch” vindt „dat er in Europees verband wordt gesproken over dit onderwerp”. „Wij zijn niet het enige land dat hierin voor een uitdaging staat.”

Het toont hoe zelfs landen die normaal niks voelen voor Europese sociale wetgeving – waaronder Nederland – gematigd positief tegen de plannen aankijken. De hoofdbrekens die de ‘platformeconomie’ oplevert, zijn voor landen te universeel om dit landelijk te willen regelen. Dombrovskis wees donderdag bovendien op het risico dat steeds meer takken van de economie zich als ‘platform’ gaan organiseren en de uitholling van sociale verplichtingen die dat in gang zou kunnen zetten. Ook in het Europees Parlement is er brede steun voor de wetgeving.