Recensie

Recensie Boeken

Alle inzittenden van het vliegtuig weten dat ze te pletter zullen slaan

Hervé Le Tellier Onwaarschijnlijk, absurd, volstrekt bizar – deze roman over een vliegtuig dat twee keer landt (met drie maanden ertussen) is het allemaal. De Prix Goncourt-winnaar van 2020 is een vernuftig gedachte-experiment.

Vlucht AF006 van Parijs naar New York komt in Anomalie in verschrikkelijke turbulentie terecht – niemand twijfelt eraan dat ze te pletter zullen slaan. Foto M-Production/Getty Images
Vlucht AF006 van Parijs naar New York komt in Anomalie in verschrikkelijke turbulentie terecht – niemand twijfelt eraan dat ze te pletter zullen slaan. Foto M-Production/Getty Images

Als je niet beter wist, zou je zeggen dat het een Amerikaanse roman was, de zojuist in vertaling verschenen Prix Goncourt-winnaar van vorig jaar. Anomalie speelt zich grotendeels af in de Verenigde Staten, een deel van de personages is Amerikaans. Het boek is sciencefiction, thriller, lovestory en psychologische roman ineen. Het lijkt soms op een game, heeft een razend ritme, barst van de verwijzingen naar literatuur en film en is tijdreis én taalspel. Dat maakt het dan weer tot een Franse roman.

Een van de vele personages is de Amerikaan Blake, een man met een dubbelleven: enerzijds is hij getrouwd en vader van twee kinderen in Parijs, anderzijds een typische Amerikaanse huurmoordenaar, ‘een dienstverlenend beroep’. Dan is er Victor Miesel, zo’n schrijver die wel lovende kritieken krijgt, maar nooit echt goed verkoopt. Hij heeft altijd een legosteentje in zijn zak, ter herinnering aan zijn vader. Sophia Kleffman, echtgenote van een militair, herkent haar man niet meer, sinds hij uit Afghanistan is teruggekeerd. Doodsbang is ze van hem. Joanna Wasserman is een gehaaide zwarte advocate ‘die al haar rechtszaken wint tegen oude witte kerels die op Harvard hebben gezeten’. Dan is er nog Femia Ahmed Kaduna, alias Slimboy, een Nigeriaanse popartiest, die er maar niet in slaagt een echte hit te produceren.

Spiegelingen

Al deze mensen, en nog een paar meer, zitten op een dag in maart 2021 in vlucht AF006 van Parijs naar New York. Het vliegtuig komt in een verschrikkelijke turbulentie terecht, met storm, hagel, bliksem, luchtzakken – niemand twijfelt eraan dat ze te pletter zullen slaan. Maar ze redden het. Het echte probleem doet zich drie maanden later voor: dan landt hetzelfde vliegtuig nog een keer, met dezelfde passagiers, dezelfde bemanning en dezelfde piloot.

De FBI, de CIA, de NASA, de knapste koppen van de universiteit van Princeton en de (niet al te snuggere) president van de VS buigen zich over het raadsel. De vers gelande passagiers gaan in een hangar in quarantaine, een paar dagen later worden hun dubbelgangers van hun bed gelicht. In de tussenliggende honderdzes dagen blijkt de eerste Victor Miesel een boek te hebben geschreven met de titel Anomalie, waarna hij van het balkon is gesprongen. Postuum wordt zijn roman een bestseller. De piloot van de eerste vlucht is inmiddels stervende aan kanker, de onbekende Nigeriaanse popartiest is wereldberoemd geworden met een nieuwe song. Zo heeft iedere passagier een dubbelganger, met drie maanden tijdsverschil en een leven dat in die tijd drastisch is veranderd.

Onwaarschijnlijk, absurd of volstrekt bizar – het is allemaal van toepassing op de plot van deze roman. Het is ook een gedachte-experiment dat past in de traditie van de OULIPO, het Ouvroir de Littérature Potentielle, een groep Franse auteurs en wiskundigen, die zichzelf bij hun werk allerlei taalkundige voorwaarden en beperkingen opleggen. La disparition van Georges Perec, een roman zonder de letter e, is ongetwijfeld het bekendste voorbeeld.

Ook Raymond Queneau, Italo Calvino en Marcel Duchamp waren lid van deze club en Hervé Le Tellier is er tegenwoordig voorzitter van. Geen wonder dat deze Goncourt, die je ook zou kunnen lezen als een vernuftige ‘what if-novel’, vol zit met slimme spiegelingen, dubbelgangers en Droste-effecten. Zelf is Le Tellier wiskundige en astrofysicus, hij studeerde filosofie en taalkunde, Anomalie is zijn achtentwintigste boek.

In films en games wordt al langer gespeculeerd over de manier waarop artificiële intelligentie met ons mensen aan de haal kan gaan: als iedere werkelijkheid een constructie is, is dan alles schijn? Wat als onze wereld niet echt is, maar virtueel? Wat als we met zijn allen in een simulatie zitten? Als we speelbal zijn van een andere macht die ons heeft geschapen en ons op de proef stelt? Als we geen echte mensen zijn, maar door anderen uitgedachte programma’s, wat zegt dat dan over onze vrije wil? Al die vragen stellen de verbijsterde wetenschappers en wereldleiders zich in deze roman vol ironie en pastiche: overal worden antwoorden gezocht, in theorieën over het zwarte gat, 3D-scans, bij Monty Python, bij Descartes en in liedteksten. Maar ook de ‘verdubbelde’ passagiers zelf worstelen met existentiële vragen: is het leven zonder partner niet te verkiezen, wie krijgt het kind? Was het leven tot nu toe de moeite waard?

Lees ook: Een staalkaart van hete hangijzers: dit zijn de kanshebbers op de Prix Goncourt

Complottheorieën

De reactie van de wereldbevolking laat niet lang op zich wachten. Zodra bekend wordt wat er aan de hand is, beginnen de complottheorieën welig te tieren, maken de aliens een comeback en wordt de eerste moordaanslag op een van de dubbelgangers gepleegd. ‘Hoe groter de vrijheid van denken op internet, hoe zekerder je ervan kunt zijn dat mensen zijn opgehouden met denken’, merkt een van de wetenschappers veelbetekenend op.

Ook in deze situatie blijkt samenwerking op wereldschaal lastig: de Amerikaanse president heeft geen zin ‘die arrogante Franse kleine klootzak’ op de hoogte te brengen. En hoe zit het eigenlijk met die Chinese vlucht van Beijing naar Shenzhen?

Zo voert Le Tellier je in hoog tempo door zijn 35 hoofdstukken die lezen als een Netflixserie. Vergeet Dix pour cent, Marseille en Lupin, de beste Franse serie van dit moment is een roman.