Reportage

Kasteel Hoensbroek wint Museumprijs met virtuele versie

Museumprijs 2021 Voor het eerst wint een kasteel de Museumprijs. De digitale versie van Kasteel Hoensbroek bekoorde de vakjury en het stemmend publiek.

Kasteel Hoensbroek heeft de Museumprijs 2021 gewonnen. De andere genomineerde musea waren Amsterdam Museum en het Museum Volkenkunde.
Kasteel Hoensbroek heeft de Museumprijs 2021 gewonnen. De andere genomineerde musea waren Amsterdam Museum en het Museum Volkenkunde. Foto Jean-Pierre Geusens/ANP

Op een veld bij de voorburcht leert een boogschutter in historisch kostuum een meisje schieten. Uit de kerker in Kasteel Hoensbroek komt een Duitstalig jongetje met geheven houten zwaard tevoorschijn, gevolgd door een zusje dat zich jonkvrouw waant, en hun ouders.

Het is relatief rustig deze zondagmiddag. Sinterklaas en Max Verstappen houden veel bezoekers van het prijswinnende monument thuis. Nog rustiger was het tijdens de eerste lockdown, toen de deuren helemaal dicht moesten. Bij de pakken neerzitten was er echter niet bij, verzekert directeur Hans Thuis „We zijn begonnen aan een heleboel achterstallige klussen: vloeren in de boenwas zetten, plafonds stofzuigen, trapleuningen schilderen. Het kon allemaal zonder dat we bezoekers in de weg zaten. Daarna ontstond het idee om het kasteel toch toegankelijk te maken, maar dan virtueel.”

Het leverde Kasteel Hoensbroek vorige week de Museumprijs 2021 op. ‘Digitaal verhaal’ was dit jaar het thema van de publieksprijs die sinds 2007 jaarlijks wordt uitgereikt door het Prins Bernhard Cultuurfonds en de VriendenLoterij.

Een vakjury selecteerde uit veertig inzendingen drie genomineerden. Publieksstemmen kozen het kasteel als museum dat zijn verhaal het beste naar online vertaalde.

Thuis geeft toe dat hij aanvankelijk zijn aarzelingen had bij een virtueel kasteel. „En met mij meer medewerkers. De vrees was toch: ‘Geven we niet alles weg? Komen ze nog wel? Later kwam het besef dat het eerder andersom werkt. Als je iets op film of op de computer hebt gezien, wil je het ook echt ervaren: een kasteel ruiken, proeven. Een presentatie biedt ook extra mogelijkheden: het verhaal vertellen in meerdere lagen, deelaspecten en objecten extra uitlichten.”

De familie Hoen

Kasteel Hoensbroek heeft een lange, rijke geschiedenis. Behalve baronnen, graven en markiezen verbleef ook de Franse filosoof Voltaire er waarschijnlijk en de schrijver Bertus Aafjes bewoonde twee decennia een deel.

Het oudste deel van de burcht gaat terug tot omstreeks 1375. In 1388 kreeg de familie Hoen als dank voor bewezen diensten aan de hertog en hertogin van Brabant de heerlijke rechten voor het gebied waarin het kasteel lag.

Foto’s Jean-Pierre Geusens/ANP

Dat nam in de loop der eeuwen steeds imposantere vormen aan. Met de Franse bezetting kwam de glorierijke periode abrupt ten einde. Het kasteel stond daarna meer dan 130 jaar leeg. Dat leidde tot verval maar was volgens curator Anne Rose Orbons „mogelijk ook een zegen voor het kasteel, want het betekende ook dat Pierre Cuypers en andere negentiende-eeuwse bouwmeesters er niet hun neo-ideeën en -fantasieën op konden loslaten”.

In 1927 kocht een stichting onder leiding van een plaatselijke pastoor het complex. De zielenherder zag er een plek in voor de clubjes van de mijnwerkers en hun gezinnen. Als die geregeld even konden ruiken aan het kasteelleven, kon dat helpen om de socialisten en communisten uit de regio te houden, was zijn gedachte. De stichting opgericht door de pastoor is nog altijd eigenaar, maar de gemeente verzorgt al ruim vijftig jaar de culturele exploitatie.

„Limburg heeft een idioot grote kasteeldichtheid”, constateert Orbons. „Met Gelderland zijn we de best voorziene provincie.” Het overzichtswerk Kastelen in Limburg vermeldt 265 burchten en landhuizen. Hoensbroek onderscheidt zich door de grootte. „En de overgrote meerderheid van de kastelen in Limburg is in privébezit of in handen van horeca-ondernemers. Wij zijn publiek toegankelijk.”

Outsider

Voor corona trok Kasteel Hoensbroek 60.000 à 65.000 bezoekers per jaar. De meeste Nederlanders denken bij kastelen eerder aan het Muiderslot, Loevestein of De Haar dan aan een burcht in de voormalige mijnstreek. Thuis: „Hopelijk zet de prijs ons bij nog meer mensen op de kaart.”

Met Kasteel Hoensbroek won een ogenschijnlijke outsider de Museumprijs. De andere genomineerden waren het Amsterdam Museum en Museum Volkenkunde in Leiden. Zij bleven steken bij respectievelijk 22 en 37 procent van de stemmen. Het kasteel kreeg de voorkeur van 41 procent (27.745 mensen).

Foto’s Jean-Pierre Geusens/ANP

De Limburgse genomineerde maakte werk van het stemmen werven. Digitaal werden mensen via alle mogelijke kanalen geattendeerd op de mogelijkheid om de Museumprijs te winnen. In Hoensbroek zelf brachten leden van scouting een folder rond op alle adressen. De Zuid-Limburgse plaats, tot eind 1981 een zelfstandige gemeente, is trots op het monument. Heerlen, waar het sinds de herindeling onder valt, heeft Romeinse thermen en meer antiek verleden. Hoensbroek zijn kasteel. De lokale partij Hoensbroeks Belang gebruikt het silhouet van het historische gebouw zelfs in haar vignet.

Aan de Museumprijs is een bedrag van honderdduizend euro verbonden. Kasteel Hoensbroek gaat het geld besteden aan het ook voor echte bezoekers verder virtueel tot leven brengen van het monument. Orbons: „Met de nieuwste technieken, die bijvoorbeeld een achttiende-eeuwse kasteelvrouwe op een schilderij tot leven kunnen wekken en kunnen laten spreken. Alles met respect voor kasteel en collectie. Het moet geen pretpark of kakofonie van geluiden gaan opleveren.”