Opinie

Democratie in Amerika dreigt een farce te worden

Democratie In de Verenigde Staten heeft de minderheid de meerderheid in de tang, schrijft . Met name de Republikeinen ondermijnen het vertrouwen in de democratie.

Op 9 en 10 december is president Joe Biden gastheer van een virtuele ‘Summit for Democracy’. Het doel is met gelijkgestemde landen en leiders de wereldwijde glijbaan richting autoritaire regimes tegenwicht te bieden en democratische bondgenoten een hart onder de riem te steken.

Een mooi initiatief met een probleempje: het land van de gastheer behoort zelf tot de slippende landen. Het International Institute for Democracy and Electoral Assistance plaatste de Verenigde Staten eind oktober op zijn lijst met ‘backsliding democracies, bedreigde democratieën. Freedom House, een organisatie die democratie in de gaten houdt, zag de VS afgelopen maart sterk dalen ten opzichte van andere landen in zijn wereldwijde vergelijking van politieke rechten en burgerlijke vrijheden.

Zorg over de Amerikaanse democratie lijkt voor de meeste Amerikanen en ook voor de rest van de wereld weinig urgent. Biden mag voor niet-legitiem uitgemaakt worden, hij zit er wel en hij oefent zijn macht uit. Een paar weken geleden werd in de staat Virginia keurig een Republikein gekozen volgens onomstreden procedures. Volgend jaar zullen, zo lijkt het, de kiezers de oppositie belonen met meerderheden in het Congres. Niets aan de hand toch? Hoe slecht is het werkelijk met die democratie?

De ‘Big Lie’ geratificeerd

Slechter dan we denken. Ga maar na: een van de twee partijen die de ruggengraat van het Amerikaanse politieke systeem vormen verkeert in de greep van een demagogische ex-president die er in is geslaagd een flink deel van zijn land ervan te overtuigen dat hem herverkiezing is ontstolen. Onwaarschijnlijk als Trumps leugens klinken, en ondanks de weerlegging ervan op alle niveaus, is zijn ‘Big Lie’ diep ingedaald. Een flink deel van de Amerikaanse burgers heeft weinig of geen vertrouwen in de democratie als politiek systeem.

Dat de Big Lie overleeft komt omdat veel van Trumps gekozen partijgenoten, inclusief de leiders in de Senaat en het Huis, Donald Trump niet tot de orde riepen. Als, zoals vaak wordt gezegd, democratie minder een structuur is dan een attitude, een manier van met elkaar omgaan, dan heeft één partij in de VS daar lak aan.

Lees ook dit artikel van Frans Verhagen: Trump was erg, maar erger waren de mensen die Trump mogelijk maakten

De enkeling die zich verzette, zoals afgevaardigde Liz Cheney, werd binnen de partij geïsoleerd. Cheney’s lot staat in schril contrast tot dat van andere Republikeinen die collega’s met de dood bedreigen, samenzweringsnonsens promoten of proberen met wapens het Capitool te betreden. Oh ja, en 140 Republikeinse afgevaardigden stemden op 6 januari tegen de ratificatie van de verkiezingsuitslag, daarmee de Big Lie van Trump ratificerend.

Ze deden dat ook na de aanval op het Capitool van 6 januari die mag gelden als een staatsgreep, want bedoeld om het democratisch proces de nek om te draaien. Aanvankelijk reageerden de politieke leiders geschokt, maar binnen een paar dagen hadden Trumps partijgenoten de gelederen gesloten, niet achter de bedreigde democratie, maar achter de populist die zijn aanhang had opgeroepen om de verkiezingsuitslag ongedaan te maken. Een aanhang die erop uit was, naar eigen zeggen, om hun collega’s en de vicepresident te executeren. Het gevolg is dat de man die de verkiezingen verloor, die tweemaal een impeachment-proces aan de broek kreeg, die de democratie dagelijks ondermijnt, de Republikeinse Partij in een houdgreep heeft.

Bedreigd goed

In vrijwel alle door Republikeinen geleide staten worden nu de kieswetten aangepast, soms op details, maar altijd bedoeld om het stemmen te bemoeilijken. In een aantal gevallen kunnen nu de verkiezingsresultaten door lokale Republikeinse volksvertegenwoordigers worden aangepast, ongeacht de werkelijke uitslag. Het Supreme Court, door de Republikeinse senatoren op democratisch dubieuze wijze volgestopt met ideologische medestanders, heeft de controle op dit soort praktijken die bestond sinds de burgerrechtenwetgeving, afgeschaft. Het zou niet meer nodig zijn.

Deze ontwikkeling, de weigering van zijn partij om hem na 6 januari te laten vallen of zelfs maar de gebeurtenissen die dag te onderzoeken, heeft Trump en zijn uitgesproken anti-democratische acolieten de wind in de zeilen gegeven. De aanvallers van het Capitool zijn inmiddels ‘patriotten’.

Lees ook: Republikeinen blokkeren kieswet Biden

In Amerika heeft de minderheid de meerderheid in de tang, zeker op federaal niveau. George W. Bush en Donald Trump wonnen verkiezingen met een minderheid aan stemmen. De kans is groot dat nadat de Republikeinen in 2022 het Congres heroveren, ook al vertegenwoordigen ze aanzienlijk minder dan de helft van de kiezers, ze in 2024 opnieuw het Witte Huis kunnen betreden. Het laat zich raden dat dan de meerderheid in de VS ook zijn vertrouwen in democratische verkiezingen verliest. Waarom zouden Democraten democratie blijven omarmen als dat systeem resultaten oplevert die met democratie niets te maken hebben?

Laten we er geen doekjes om winden: democratie in Amerika is een bedreigd goed. Zo zit daar op 9 december een Amerikaanse president die volgens de site van het State Department „een bemoedigende agenda voor democratische vernieuwing” wil aankaarten, maar die in zijn eigen land de democratie niet virtueel maar fundamenteel ondermijnd ziet. Nu al valt te voorzien dat autoritaire leiders overal ter wereld, van Xi tot Erdogan, van Orbán tot Duterte, deze bijeenkomst zullen begroeten met cynisme. Ze zullen Amerika uitlachen. De Summit for Democracy heeft alles in zich om een slang te worden die in zijn eigen staart bijt.