Reportage

De golfclub, het zonnepark en het milieuschandaal in West Betuwe

Verontreiniging Een milieuschandaal bracht golfclub The Dutch op het idee een zonnepark aan te leggen. Maar zo simpel gaat dat niet.

Golfclub The Dutch , links naast bovenste bomenrij, wil tijdelijk een zonnepark aanleggen bij Gorinchem, omdat de grond daar vervuild is geraakt.
Golfclub The Dutch , links naast bovenste bomenrij, wil tijdelijk een zonnepark aanleggen bij Gorinchem, omdat de grond daar vervuild is geraakt.

Melkveehouder Jan van Dijk (50) loopt op blauwe wollen sokken het koude beton van zijn erf op. Aan het eind van zijn oprit stopt hij. Hij wijst in de verte, naar een hoge hoop aarde tussen de weilanden net naast de A15. Daar zou het moeten komen.

Van Dijk heeft het over een groot zonnepark van zo’n 38 hectare, dat hier in de gemeente West Betuwe, in het uiterst westelijke puntje van Gelderland, een plaats moet krijgen. De locatie lijkt ideaal: vlak bij de snelweg, ver weg van de bebouwde kom en níét op grond die bestemd is voor landbouw. De gemeente wil klimaatneutraal worden in 2050 en moet daarvoor zelf meer duurzame energie opwekken.

Er is één maar: de grond waarop het park moet komen, is ook de locatie van een milieuschandaal.

„Je komt hier halverwege het verhaal binnenvallen”, zegt Van Dijk, binnen in de ijssalon op zijn erf. Hij verkoopt ijs van de melk van zijn koeien.

Het plan voor een zonnepark begint namelijk met een golfclub. Vlakbij de boerderij van Van Dijk ligt het terrein van golfclub The Dutch. Vanaf de weg is er niets van de holes te zien, het landgoed is hermetisch afgesloten met hoge heggen. Hier kom je niet zomaar binnen, is de uitstraling. Dat klopt ook. Een certificaat kost (naast jaarlijkse lidmaatschapskosten) 17.000 euro. De club heeft valet parking, een autowasservice en een bar in de mannenkleedkamer.

In 2019 begint de exclusieve club met de bouw van een nieuwe golfbaan met negen holes, iets verder van het terrein, tegen de A15 aan. Om deze af te schermen van de snelweg legt aannemer Sent One een geluidswal aan met daarin het omstreden ‘bijproduct’ staalslakken, brokken steenachtig materiaal die vrijkomen bij de productie van staal – de grootste producent in Nederland is Tata Steel in IJmuiden. Milieuschade hóéft dat materiaal niet te veroorzaken, als aannemers het maar op de goede manier gebruiken.

Lees ook: In Groningen lobbyt het ziekenhuis voor een zonneparkbedrijf

Regenwater

Maar in 2019 ontdekt het Waterschap Rivierenland dat de aannemer de staalslakken verkeerd toepast. De slakken zijn in aanraking gekomen met regenwater. Dat vervuilde water kan in de sloot lopen en die verontreinigen met aluminium, strontium en andere metalen. „Toen was er paniek”, zegt melkveehouder Van Dijk. „Mijn koeien mochten niet naar buiten.” Het drinkwater voor zijn koeien is mogelijk vervuild, hij is bang dat dat invloed heeft op de melk en het daarvan gemaakte ijs. Na drie weken blijkt zijn grond veilig. Hij meet de kwaliteit van zijn water uit voorzorg nog steeds.

De gemeente legt de bouw van de wal meteen stil. Aannemer Sent One ontkent dat er verontreiniging is aangetoond in de sloten op het terrein. Het bedrijf krijgt een dwangsom opgelegd. Het moet de komende acht jaar de slakken ‘inpakken’ met lagen folie en klei. De aannemer en The Dutch moeten dat betalen. De staalslakken helemaal weghalen zou milieuvriendelijker zijn, maar betekent het faillissement van Sent One en The Dutch. De gemeente zou dan alsnog opdraaien voor alle kosten. De gemeente is voor de controle op het inpakken van de slakken de komende vijftig jaar al zo’n 4,5 miljoen euro kwijt.

Kosten terugverdienen

The Dutch vroeg vervolgens aan het saneerbedrijf of de club tijdens het schoonmaken een deel van de kosten voor het opruimen van de staalslakken kon terugverdienen. Dat bedrijf kwam met het idee van een zonnepark. „The Dutch vroeg ons: ‘kunnen we tijdens het schoonmaken nog inkomsten op die grond realiseren en tegelijk wat teruggeven aan de maatschappij?”, zegt Bart Spruijt, commercieel manager bij zonneparkbouwer Dutch Sustainable Brands (DSB). The Dutch verpacht de grond aan DSB, die er een zonnepark maakt, is het plan.

Tegelijkertijd kan volgens DSB de lokale bevolking meeprofiteren van het park; zo’n twintigduizend huishoudens zouden groene stroom krijgen. In het Nederlandse klimaatakkoord uit 2019 is afgesproken dat wind- of zonneparken 50 procent eigendom van de lokale omgeving zou moeten zijn. De bevolking moet er ook van profiteren. De gemeente West Betuwe nam dat expliciet op in haar beleid.

De gemeente vindt het zonnepark geen gek plan. Uit een inventarisatie van gemeentegrond bleek al dat juist die plek heel geschikt zou zijn voor een zonnepark, zegt wethouder Annet IJff (Duurzaamheid, PvdA).

Lang was het idee dat het schoonmaken van de grond en het bouwen van het park gelijk op kon gaan, zegt IJff. Half november bleken de twee toch te veel door elkaar heen te lopen. Aannemer Sent One houdt zich volgens de gemeente niet aan het plan van aanpak voor de schoonmaak, bleek uit een controle.

De gemeente spreekt nu van een „vertrouwensbreuk”. Sent One had alle staalslakken inmiddels moeten afdekken. Dat is niet gebeurd en dus bestaat de kans dat de grond verder vervuilt. Dat heeft weer invloed op het plan voor het zonnepark. IJff: „We hebben altijd gezegd dat het oplossen van de milieuschade vóór het zonnepark gaat.”

Lees ook: In Terheijden blokkeert de rechter het zonnepark van de bewoners

Bart Spruijt van DSB ziet het probleem niet. „Het meeste is opgeruimd”, zegt hij. „Wellicht zijn een paar deadlines in het plan van aanpak niet gehaald, omdat plannen onderweg zijn gewijzigd. Iedereen die met grote werken te maken heeft, weet dat dat vaker gebeurt.” Een tegenstelling tussen de komst van het zonnepark en het oplossen van het staalslakkenprobleem is er simpelweg niet, zegt DSB. The Dutch is „uiterst onaangenaam verrast” door dit alles, schrijft de golfclub in een verklaring. De gemeente bracht de club niet op de hoogte van de „vertrouwensbreuk” en de huidige situatie veroorzaakt „naast financiële schade ook zeker imagoschade”.

Het milieuschandaal leidt ertoe dat sommige omwonenden met argwaan naar het zonneparkplan kijken. „The Dutch is plat gezegd op de bek gegaan met het aanleggen van het terrein, om hun hachje te redden maken ze er een zonnepark van”, zegt melkveehouder Van Dijk.

„Dat zonnepark is gewoon een ‘goedmakertje’ van The Dutch voor de vervuiling”, vindt Hans Daudeij van de lokale partij Dorpsbelangen West Betuwe. Hij vraagt zich af wat het park de lokale bevolking precies gaat opleveren.

Volgens Spruijt van DSB voldoet het plan aan de eisen. Mensen kunnen aandelen kopen, en DSB stort een deel van de winst in een ‘omgevingsfonds’, geld dat bijvoorbeeld ten goede komt aan de aanleg van een speeltuin.

Zicht op het terrein waar mogelijk een zonnepark komt. Foto Cor de Kock

Inspraak

Maar van „echte open participatie” is in dit plan eigenlijk geen sprake, vindt IJff. De plek en de eigenaar zijn namelijk al bekend. „The Dutch moest in het begin wel wennen aan het idee van winstdeling”, zegt IJff. „De club zei: we zijn een lokaal bedrijf, dan is er toch sprake van winst voor de gemeenschap?”

Nu is het zorgen dat de buurt in ieder geval genoeg inspraak krijgt in de inrichting van het park. Maar de gemeente ziet niet genoeg bewijs dat dat gebeurt. „Ik hoor geluiden van omwonenden die zeggen: we zijn helemaal niet benaderd”, zegt wethouder IJff. Melkveehouder Van Dijk moest in de krant lezen over de mogelijke komst van het zonnepark, zegt hij. Hij kijkt deels uit op het park, maar woont niet direct aan het gebied.

DSB zegt dat de direct omwonenden geen problemen hebben met de komst van het park, op twee na - een buurvrouw van Van Dijk en een tuin- en diercentrum. Zij hebben middels een advocaat bezwaar aangetekend, maar willen in de krant niets zeggen over de situatie.

De gemeente zegt ondanks alles nog steeds enthousiast te zijn over het zonnepark. „We hebben ook geen ‘nee’ gezegd, er zijn alleen te veel losse eindjes”, zegt IJff. De gemeente heeft de vergunning voor het park ‘aangehouden’, nog niet afgewezen.

DSB mistte daardoor in oktober een belangrijke subsidie van het Rijk. „Dat betekent dat het park er misschien niet komt”, zegt Spruijt. Dit tot enorme frustratie van het bedrijf, dat juridische stappen onderneemt. Het wil de al gemaakte kosten van 1 miljoen euro verhalen op de gemeente. „De gemeente wist dat het halen van de subsidieronde in oktober cruciaal was. Die subsidie wordt elk jaar minder. Tussen de voorjaarssubsidieronde en de ronde in oktober is er al 7 miljoen euro verdampt.”

Wethouder IJff denkt dat het bedrijf wellicht met andere verwachtingen het proces inging. „Zon- en windparken zijn een relatief nieuwe ontwikkeling, waarmee je veel geld kunt verdienen.” Als het over de juridische stappen van DSB gaat, haalt ze haar schouders op. „Ik ben vooral onder de indruk van dat milieuschandaal. Dat is voor ons belangrijker dan het belang van een ondernemer.”

Melkveehouder Van Dijk vindt het onrechtvaardig dat The Dutch met een zonnepark kan betalen voor het saneren van vervuiling die het zelf heeft veroorzaakt. „Als ondernemer begrijp ik het wel. Maar als je een probleem maar groot genoeg maakt, zó groot dat het voor de lokale overheid te duur wordt, dan kan blijkbaar alles. Da’s toch geen recht?”