Vijf moderne functie-eisen voor Amalia

Verjaardag Amalia Prinses Amalia wordt dinsdag achttien. Koningin zal ze wel worden, maar hoe wordt ze een góéde koningin? Vijf ongevraagde adviezen.

Prinses Amalia, prinses Beatrix en Koning Willem-Alexander in 2020 tijdens de jaarlijkse fotosessie van de koninklijke familie.
Prinses Amalia, prinses Beatrix en Koning Willem-Alexander in 2020 tijdens de jaarlijkse fotosessie van de koninklijke familie. Foto Remko de Waal / ANP
Dit gebeurt er nu prinses Amalia volwassen is
Deze podcast luister je ook in onze app

Voor het opleiden van een kroonprinses bestaat geen handboek. Er is geen school voor toekomstige Koningen. „Dat zou niet rendabel zijn”, zei Willem-Alexander eens, toen hij nog kroonprins was. Er is ook geen vacature opgesteld. Iets als, gezocht: beoogd troonopvolger. Enige vereiste: wettige nazaat zijn van koning Willem I, prins van Oranje-Nassau. Moet voldoen aan zeventien miljoen meningen over wat de functie van een koning. Moet bereid zijn een onbekend aantal jaar – mogelijk decennia – geduldig te wachten tot de functie vrijkomt. En intussen niets doen wat „een beetje dom” is, of discussie oproept over een inkomen van honderdduizenden euro’s.

Dat zou het functieprofiel voor Amalia ongeveer zijn. Vanaf dinsdag moet ze klaar staan, dan is ze meerderjarig. Mocht haar vader overlijden, dan zal zij volgens de Grondwet het koninklijk gezag uitoefenen. Woensdag wordt ze ‘binnengeleid’, zoals de officiële term luidt, bij de Raad van State, het hoogste adviesorgaan van de regering. Ze zal af en toe een vergadering bijwonen. Ook zal ze vaker in het openbaar optreden en haar vader vertegenwoordigen.

Maar verder? Koningin zal ze wel worden, maar hoe wordt ze een góéde koningin?

Al eeuwen worden er ‘vorstenspiegels’ opgesteld, ongevraagde adviezen aan (toekomstige) koningen. De filosoof Erasmus ging ervan uit dat een koninklijke wieg niet volstond; een goed vorst was je niet maar kon je wórden. In zijn ogen was dat iemand die zijn volk behandelde zoals een huisvader zijn gezin. In 1516 schreef hij in zijn vorstenspiegel voor Karel V dat die vrede boven oorlog moest verkiezen, niet aan vriendjespolitiek moest doen, vleiers moest mijden. Levensgeluk van onderdanen was belangrijker dan uitbreiding van grondgebied en zijn eigen belangen dienden ondergeschikt te zijn aan die van zijn volk.

Op de muren van de koninklijke wachtkamer van station Den Haag Hollands Spoor staat een vorstenspiegel voor koningin Wilhelmina, uit 1893. Haar wordt geadviseerd wijs te zijn, terughoudend en dapper, edelmoedig, rechtvaardig en vlijtig.

NRC vroeg om moderne functie-eisen voor Amalia, aan een even oude studente, een staatsrechtgeleerde, een orangist, een monarchist en een republikein.

Prinses Amalia en koning Willem-Alexander en prinses Amalia tijdens Koningsdag in Eindhoven. Foto Koen van Weel / ANP

1. Dienstbaarheid

Veel formele macht heeft de Koning niet in de Nederlandse constitutionele monarchie. Er zijn staatkundige taken (wetten ondertekenen, ministers beëdigen) en ceremoniële (staatsbezoeken, ‘lintjes knippen’). Maar er zijn vooral beperkingen. Net als al haar voorgangers moet Amalia, als ze koningin wil worden, aan het parlement toestemming vragen voor haar huwelijk. Ze moet, wil ze de dynastie van de Oranjes veilig te stellen, voor nageslacht zorgen.

En als enige Nederlander geldt voor haar (en haar directe familie) een gebrek aan vrijheid van meningsuiting. Want de regering spreekt met één mond: wat het kabinet vindt, vindt de Koning ook. Voor alles hij zegt en doet – en dat geldt ook in belangrijke mate voor de troonopvolger – is de premier ministerieel verantwoordelijk, ook als het gaat om privékwesties.

Willem-Alexander noemde dit in zijn eerste televisie-interview in 1993 de grootste belemmering. Hij zei: „Als ik het ergens niet mee eens ben, moet ik mijn mond dichthouden en dat is vaak heel moeilijk. Ja binnenskamers natuurlijk wel, maar publiekelijk heb je vaak zin om dingen recht te zetten. En dat kan nooit.”

De beperkingen vergen dienstbaarheid. Staatsrechtgeleerde Peter Rehwinkel, die het boek Amalia, de plicht roept schreef: „Het is een korset waarin de prinses zich zal moeten bewegen, ook bij de afweging van privébelangen.”

Amalia is zich daarvan bewust. Tegen cabaretier Claudia de Breij, die haar interviewde voor een boek, zei de kroonprinses: „Ik kan sowieso niets doen zonder de toestemming van de regering, zonder de goedkeuring van het land. Dat gaat heel ver, je kan me alle kanten op sturen. Tot een bepaald punt natuurlijk.” Ze zei ook: „Ik ben in dienst van mijn land. Ik geef mijn leven aan Nederland.”

Lees ook over het portret dat Claudia de Breij schreef

2. Inlevingsvermogen

Bij zijn inhuldiging in 2013 zei koning Willem-Alexander: „Ik wil verbindingen leggen, verbanden signaleren en uitdragen wat ons, Nederlanders, verenigt, ook in tijden van grote vreugde en bij diep verdriet.”

Dat is in „in een gepolariseerde samenleving meer dan ooit belangrijk”, denkt Peter Rehwinkel. Hij zegt: „Misschien is Amalia geneigd positie te kiezen, maar een koningin moet verbonden blijven met alle geledingen van de samenleving, voor elke mening moet ze begrip kunnen opbrengen.”

Student bedrijfskunde Nienke Luyckx spreekt van „de luisterende rol. Dat is ook belangrijk voor mijn generatie”. Zij was – net als Amalia op haar middelbare school – leerlingenvertegenwoordiger.

Amalia’s vader heeft inlevingsvermogen, vindt Pieter Verhoeve, burgemeester van Gouda en voorzitter van de Koninklijke Bond van Oranjeverenigingen. „Hij is echt de vader des vaderlands. Als het spannend wordt, maakt hij contact met mensen die geraakt zijn. Zie laatst zijn bezoek aan de politie in Rotterdam na de rellen, of aan aardbevingsslachtoffers in Groningen.”

Een koningin moet verbonden blijven met alle geledingen van de samenleving, voor elke mening moet ze begrip kunnen opbrengen

Peter Rehwinkel staatsrechtdeskundige en oud-Eerste en Tweede Kamerlid

Daarvoor is het belangrijk om de Nederlandse samenleving te leren kennen, zegt emeritus-hoogleraar parlementaire geschiedenis en oud-senator Joop van den Berg, en met name hoe het bestuur functioneert en beleid wordt uitgevoerd. Dan is te begrijpen waardoor mensen in de knel raken, zegt Van den Berg. „Willem-Alexander heeft daar een goed gevoel voor.”

Toen hij kroonprins was, werd voor Willem-Alexander een programma bedacht – na zijn tijd bij de marine en zijn studie geschiedenis en voor hij zich ging bezighouden met waterbeheer en lid werd van het Internationaal Olympisch Comité. Hij ging op werkbezoek bij ministeries en bedrijven, had vooral veel ontmoetingen met generatiegenoten en juist „geen vertoningen met oudere heren en dames”. Van den Berg: „Ik heb Máxima rondgeleid door het Tweede Kamergebouw. Als dat op een ontspannen manier kan, zoals een vader en dochter bij de afwas praten, dan ontdekt iemand en passant hoe zaken werken.”

Amalia werd al eens gespot op de publieke tribune van de Tweede Kamer. Ze loopt sinds haar eindexamen in mei stage bij internationale bedrijven. Welke, wilden haar ouders niet zeggen. „Ik kan u verzekeren dat ze het fijn heeft, veel nieuwe mensen leert kennen en veel aan het leren is”, zei Willem-Alexander eerder deze maand in een persgesprek na een staatsbezoek aan Noorwegen. Na dit tussenjaar wil Amalia gaan studeren: „iets met” internationale betrekkingen of economie, zei ze tegen De Breij. Volgens de koning heeft Amalia een groot empathisch vermogen en vindt ze het leuk om anderen te helpen. Hij noemde zijn dochter een mensen-mens.

3. Zichtbaarheid

Tot nu toe zag Nederland Amalia drie keer per jaar op afspraak: op Koningsdag, als de familie met wintersportvakantie gaat in Lech, en op de jaarlijkse fotosessie in de zomer. Verder kon zij dan, zoals haar vader direct na haar geboorte zei te hopen, „zoveel mogelijk onbezorgd opgroeien” en werd ze „met rust gelaten”.

Dus verschenen er geen foto’s van Amalia op school of in de strandtent waar ze werkte; een foto van haar op het hockeyveld werd op last van de Rijksvoorlichtingsdienst snel verwijderd, net als beelden van een schoolmusical die ze schreef. Sociale media-accounts van de prinses en haar vrienden zijn afgeschermd. Het boekje van Claudia de Breij was bedoeld als eerste kennismaking.

Maar de monarchie bestaat bij de gratie van zichtbaarheid. „Te veel zichtbaarheid leidt tot alledaagsheid,” aldus de negentiende-eeuwse Britse essayist Walter Bagehot, „te weinig tot vergetelheid en onbegrip”. Van den Berg spreekt van „erfcharisma”. „Dat komt niet uit de persoon voort, maar is geïnstitutionaliseerd in een ambt.” Daarvoor zijn tradities en feesten nodig, zegt hij, zoals de balkonscène en de rijtoer op Prinsjesdag (die wegens corona al twee keer niet doorging). Van den Berg: „Zo bescherm je de monarchie.”

Prinses Amalia in 2020 tijdens de zomerfotosessie bij Paleis Huis ten Bosch.
Foto Sem van der Wal / ANP
Koning Willem-Alexander en prinses Amalia tijdens de zomerfotosessie bij Paleis Huis ten Bosch.
Foto Frank van Beek / ANP
Foto’s ANP

Willem-Alexander had toen hij achttien werd een aantal officiële optredens gehad. Hij opende een brug (de Willemsbrug, 1981), en vergezelde zijn moeder bij de Nationale Dodenherdenking op de Dam (wegens ziekte van zijn vader, 1983). Toen hij twintig was, maakte hij zijn eerste buitenlandse reizen: met zijn ouders naar de Antillen en zonder hen naar Thailand. Amalia houdt woensdag bij de Raad van State haar eerste toespraak. Daarna wil ze „vooral aandacht” aan haar studie geven.

Studente Nienke Luijckx vindt dat Amalia „het volste recht heeft om privé-accounts te hebben”, bijvoorbeeld op Instagram. Ze kan zich voorstellen dat Amalia haar privacy wil beschermen. „Maar het is wel belangrijk dat ze zichtbaar is,” zegt Luijckx, „bijvoorbeeld op de pagina van het Koninklijk Huis.” En dan bedoelt ze niet alleen in officiële fotosessies: „Op sociale media zie ik wat mijn vrienden vandaag hebben gedaan. Je ziet elkaar eigenlijk voortdurend op dat apparaat.”

Joop van den Berg: „Door sociale media heeft Amalia het een slag moeilijker dan Willem-Alexander. Iedereen heeft commentaar. Daar moet ze tegen kunnen en mee om kunnen gaan.” Amalia vertelde De Breij dat ze een muur om zich heeft opgetrokken wegens de „extreme lompheid” die via sociale media op haar afkomt: „je kan helemaal doordraaien, of het je niet laten raken en jezelf ertegen beschermen”.

Met traditionele media hebben de Oranjes een moeizame verhouding. Maar waar vader Willem-Alexander nog „oprotten” riep tegen fotografen, vroeg Amalia tijdens de zomerse fotosessie in 2020 na een kwartier poseren: „Wat willen jullie nog zien?” Wel vindt ze het ongemakkelijk als mensen staren. Alsof ze „een goudvis op haar hoofd heeft”, zei ze tegen De Breij.

4. Soberheid

In de Grondwet is bepaald dat de troonopvolger een salaris – officieel ‘uitkering’ genoemd – krijgt. Bovendien worden onkosten vergoed, de zogenoemde ‘B-component’, waaruit ‘personele en materiële uitgaven’ moeten worden betaald. Amalia ontvangt vanaf dinsdag jaarlijks ruim 1,6 miljoen euro. Ze zal het inkomen van 296.000 euro terugstorten, maakte ze in mei bekend. De onkostenvergoeding van 1.338.000 euro stort ze ook terug „zolang ik in mijn functie als Prinses van Oranje geen hoge kosten zal maken”.

Lees ook over het terugstorten van de uitkering

Dat past bij wat Nederlanders tegenwoordig graag zien van de koninklijke familie: liefst geen uitspattingen. Gaf Nederland prinses Beatrix op haar achttiende nog een klassiek jacht cadeau, de Groene Draeck, Willem-Alexander krijgt kritiek op de eigen aanschaf van een speedboot.

Maar, zegt staatsrechtdeskundige Rehwinkel, „Nederlanders zijn bereid veel te accepteren, wanneer wordt getoond wat de waarde van het koningschap is”. Hij wijst op een filmpje van koningin Máxima die in coronatijd een doodzieke mevrouw omhelsde: „Niemand had kritiek.”

Koning ben je 24/7. Rehwinkel: „Het is een functie die veel vraagt en zwaar zal zijn. Dan is er begrijpelijkerwijs behoefte om te ontsnappen.”

Prinses Amalia in in 2020 tijdens de jaarlijkse fotosessie in Lech. Foto Remko de Waal / ANP

Van belang daarbij is wel de manier waarop: over een vastgoedproject in Mozambique, waarin Willem-Alexander investeerde om daar een vakantiehuis te laten bouwen, rezen al snel vragen. De projectontwikkelaar sjoemelde, de lokale bevolking was ontevreden en in Nederland ontstond discussie over de kosten. „Een inschattingsfout”, zei de toenmalige kroonprins achteraf. Meest recent was een vakantie naar Griekenland, op een moment dat de premier net de bevoking had opgeroepen zoveel mogelijk thuis te blijven wegens corona, in de woorden van de koning achteraf „heel onverstandig”.

Joop van den Berg zegt: „De kwetsbaarheid van het moderne koningschap is dat je niet te veel wil afwijken van de rest van Nederland, maar ook niet té gewoontjes moet zijn.”

Met het terugstorten van de toelage oogstte Amalia lof. Het geeft haar ook een zekere vrijheid, zei ze tegen De Breij: „Ik wil dat mensen niet nog meer het recht hebben om mij als een gegeven te zien.” Ontsnappen aan druk doet ze onder meer door paard te rijden: „Als ik heb gereden, heb ik daarna helemaal zo’n leeg hoofd.”

5. Keuzevrijheid

Ze kan niet zomaar onder het koningschap uit – Amalia zegt zich vier jaar geleden met dat lot te hebben verzoend. Maar er is wél mogelijkheid tot een eigen invulling, zegt Peter Rehwinkel. „We beschouwen de monarchie als continue factor, maar er is flexibiliteit. Dat is ook noodzakelijk voor het voortbestaan ervan: het koningschap moet meegaan met de tijd.”

Dat hangt deels af van de staat van de monarchie na de abdicatie of het overlijden van Willem-Alexander – hoe Nederland dan over het koningschap denkt. „Maar los daarvan, wat zijn de accenten die Amalia wil leggen?”, zegt hij. „Ik hoop dat ze durft na te denken over hoe ze het anders gaat doen.”

Lees ook: Amalia lijkt in tegenstelling tot haar vader en grootmoeder weinig tekenen van verzet te tonen’

Joop van den Berg zegt: „Willem-Alexander doet het vrij stevig anders dan zijn moeder, dat is maar goed ook. Beatrix las elk stuk tot de laatste kolom; hij zou wel eens gezegd hebben ‘waarom, wat heb je er nu over te zeggen?’. Hij leest wel degelijk, papieren komen met aantekeningen terug, maar beseft ook waar de grens ligt.”

„Ik hoop dat ze de twee sterke lijnen van haar voorgangers volgt: de distinctie en dienstbaarheid van Beatrix en de lenigheid van het onder mensen bewegen van Willem-Alexander. En daarbij het internationale en de uitstraling van Máxima”, zegt burgemeester Pieter Verhoeve. „Maar laat Amalia vooral dicht bij zichzelf blijven, dan maak je de minste fouten.”

Hij begrijpt dat ze de tijd neemt „en krijgt” om zichzelf te ontdekken. „Ik zou zoveel jongeren een Bildungsjahr gunnen voor ze terechtkomen in de wereld van huilende baby’s en salarisstroken. Onbekommerd jong zijn geeft je juist distantie bij het werk daarna.”

Hoe meer dingen we haar opleggen, hoe gemaakter. Ze moet echt kunnen uitstralen wie ze is

Nienke Luijckx student bedrijfskunde

Nienke Luijckx: „Wij moeten haar de vrijheid en het vertrouwen geven zodat zij een eigen rol kan vinden. Hoe meer dingen we haar opleggen over waar ze aan moet voldoen en hoe ze haar ambt moet vervullen, des te minder zij regie heeft over het proces.” En, zegt ze: „Hoe meer dingen we haar opleggen, hoe gemaakter. Ze moet echt kunnen uitstralen wie ze is.”

De republikeinen wensen Amalia nóg meer keuzevrijheid toe. Floris Müller, voorzitter van Republiek – het voormalige Republikeins Genootschap – zegt: „Ik lees dat ze een buitengewoon slim meisje is. Doe daar dan iets mee, maak eigen keuzes, ga de politiek of het bedrijfsleven in. Wat had ze nu echt willen worden, waar liggen haar ambities?”

Amalia zei in 2019 zelf dat ze „geen showversie” van zichzelf wil neerzetten. In een interview met Wilfried de Jong zei Willem-Alexander dat hij de verantwoordelijkheid voelt om „haar zo goed mogelijk voor te bereiden, ook zo goed mogelijk zichzelf te leren kennen, zo veel mogelijk bagage mee te geven, dat ze een zo compleet mogelijk mens is waardoor ze in deze functie, dit ambt, goed kan optreden.”

Vlak voor zijn inhuldiging vertelde hij: „Haar eerste vraag aan mij was: hoeveel jaar ga jij het doen? Meer zo van: dan kan ik nu alvast een streep in mijn agenda zetten.”