Vaccinatieplicht: nuttig of dwingelandij? Drie experts aan het woord

Vaccinatieplicht Heel Europa debatteert over de vaccinatieplicht, maar in Nederland is het nog stil. Gaat zo’n plicht te ver of is het een noodzakelijk wapen tegen corona?

Een GGD-medewerker zet een boosterprik in de GGD-vaccinatielocatie in De Broodfabriek in Rijswijk.
Een GGD-medewerker zet een boosterprik in de GGD-vaccinatielocatie in De Broodfabriek in Rijswijk. Foto Remko de Waal/ANP

Oostenrijk gaat het doen, Duitsland wil het ook, in Griekenland geldt het straks voor alle 60-plussers: de vaccinatieplicht. En andere regeringen in Europa denken erover na. De Europese Commissie heeft zich ook in het debat gemengd. Voorzitter Ursula von der Leyen zei deze week dat ze het „gepast” vindt om „na te denken over verplichte vaccinatie binnen de EU”.

En in Nederland? Daar is het stil. In Den Haag is het woord ‘vaccinatieplicht’ nog amper gevallen. In de Tweede Kamer gaat het vooral over ‘2G’: het weren van ongevaccineerden uit de horeca, cultuursector en niet-essentiële dienstverlening als pretparken en zonnestudio’s. Een wetsvoorstel van minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) hierover wordt volgende week door de Kamer behandeld.

Wat wel duidelijk is: een vaccinatieplicht uitsluiten wil de Tweede Kamer niet. Een motie van Forum voor Democratie hiertoe werd donderdag verworpen. Opvallend: regeringspartij ChristenUnie, in onderhandeling over deelname aan een nieuw kabinet, keerde zich bij deze stemming principieel tegen de vaccinatieplicht. De andere drie partijen – VVD, CDA, D66 – niet.

Het lijkt een kwestie van tijd tot ook in Nederland het debat losbarst over de vraag: gaat een vaccinatieplicht te ver, of is het een noodzakelijk wapen in de strijd tegen corona?

Drie deskundigen aan het woord:

Marc Bonten Arts-microbioloog en OMT-lid

„Een groot deel van de bevolking is gevaccineerd. Desondanks raken ziekenhuizen overbelast, en ongevaccineerden dragen daar disproportioneel aan bij, vooral op IC’s. Tegelijkertijd willen we geen maatregelen meer. Die dingen gaan niet samen.

„We komen alleen uit deze crisis als bijna de hele bevolking immuniteit heeft opgebouwd. Met de huidige campagnes stijgt de vaccinatiegraad met 0,3 procent per week, dat is niet genoeg. We moeten serieus gaan praten over maatregelen om de vaccinatiegraad omhoog te brengen. Door de politiek worden de onderwerpen vaccinatiedrang en een vaccinatieplicht nu ontweken.

„Als we de vaccinatiegraad niet omhoog krijgen, is de consequentie dat we alle ongevaccineerden een besmetting moeten laten doormaken. Veel van die mensen zullen dan in het ziekenhuis komen, en doodgaan. We zitten dan ook nog lang aan vrijheidsbeperkende maatregelen vast. En er spelen grote belangen. Niemand zal blij zijn als de horeca weer tot het voorjaar dicht moet, dat kan iedereen zelf invullen.

„Het virus verrast ons voortdurend. We hebben de nieuwe variant, waarvan we nog moeten zien hoe goed de huidige vaccins beschermen. Ook de lente kan ons hieruit verlossen – maar vorig jaar hadden we de hoogste piek in april.

„Ik ben geen actievoerder voor een vaccinatieplicht, ik wil alleen duidelijk maken: als we hier met z’n allen zo snel en veilig mogelijk uit willen komen, is vaccinatie de beste oplossing.”

Roland Pierik Rechtsfilosoof en lid van de Gezondheidsraad

„Een vaccinatieplicht is duidelijker dan het 2G-beleid. Met een vaccinatieplicht zegt de overheid: wij vinden vaccineren zó belangrijk dat je een boete krijgt als je het niet doet. Een vaccinatieplicht is ook eerlijker: de overheid dwingt het zelf af, in plaats van dat het anderen, zoals de horeca, dwingt te controleren.”

„Het alternatief voor boetes? Ik weet niet of dat er is. Je wilt duidelijk maken dat bepaald gedrag niet gewenst is, daar moet een boete tegenover staan. Hoe hoog? Dat weet ik niet, dat moet onderzocht worden. Een boete moet effect hebben maar mensen niet bankroet maken.

„In andere landen waar de vaccinatieplicht serieus overwogen wordt, is de vaccinatiegraad stukken lager dan in Nederland. De noodzaak is daar hoger. Maar over een plicht moet ook hier gepraat gaan worden. De overheid moet niet steeds wachten tot ze weer gedwongen worden nog hardere maatregelen te nemen.

„Laten meer mensen zich vaccineren door zo’n plicht of zetten ze hun hakken in het zand? Lastig te voorspellen, je kunt niet in hoofden van mensen kruipen. Je zult het allebei krijgen. De vraag is: wat is het netto-effect? Elke gevaccineerde is er één, vooral bij mensen die vijftig jaar of ouder zijn en onder wie de ongevaccineerden nu de bottleneck voor de IC-capaciteit vormen. Bij een te grote druk op ziekenhuizen laat een vaccinatieplicht zich ethisch en juridisch rechtvaardigen.”

Jos Dute Emeritus hoogleraar gezondheidsrecht, Radboud Universiteit

„Een vaccinatieplicht tegen corona is een verregaande inbreuk op onze privacy en lichamelijke integriteit. In Nederland zijn we in het verleden altijd terughoudend geweest met een vaccinatieplicht. Denk aan de discussies rond polio en mazelenuitbraken op de kinderopvang.

„In België is een vaccinatie tegen polio wel verplicht, hier niet. Het Nederlandse beleid is toch altijd geweest om mensen via de weg van voorlichting en overtuigingskracht zover te krijgen. Met ze in gesprek te blijven. We hechten er belang aan dat mensen kunnen leven naar eigen inzicht – ook als dat voor andere mensen een probleem oplevert. Al zit daar natuurlijk wel een grens aan.

„Een belangrijk argument tegen de vaccinatieplicht is van praktische aard: hij moet te handhaven zijn. Ik denk dat weigeraars hun hakken juist verder in het zand zullen zetten. Voor veel mensen is het een principiële zaak, al heb je ook een groep die gewoon niet goed op de hoogte is. Ik kan me voorstellen dat veel mensen zullen zeggen: ik ga die boete gewoon betalen. Dan schiet je je doel voorbij. We moeten voorkomen dat vaccinatie een principieel strijdpunt wordt.

„Sowieso is het van groot belang om zo’n vaccinatieplicht goed juridisch te onderbouwen, het mag geen symboolwetgeving zijn. Het kabinet zal van te voren moeten aantonen dat het aantal gevaccineerden omhoog zal gaan met zo’n plicht. Nou, dat zal niet eenvoudig worden. Mijn inschatting is dat je het effect niet moet overschatten.”

M.m.v. Pim van den Dool.