Reportage

In Transnistrië is het goed boeren met bitcoins, dankzij Rusland

Moldavië In een separatistische provincie van Moldavië floreert de bitcoin-industrie, die er draait op goedkoop Russisch gas. Lokale oligarchen worden er rijk van, en zelfs het pro-Europese Moldavië pikt een graantje mee.

Posters van onder meer de Russische president Poetin in Tiraspol. Rusland voorziet de regio van gratis gas, nodig voor de bitcoin-industrie.
Posters van onder meer de Russische president Poetin in Tiraspol. Rusland voorziet de regio van gratis gas, nodig voor de bitcoin-industrie. Foto Nick Hannes/HH

De oude glasfabriek van Tiraspol lijkt voorgoed verlaten. De ramen zijn met bakstenen dichtgemetseld of ondoorzichtig wit geverfd. De deur van golfplaten hangt uit het lood. Uit de rood-witte schoorstenen stijgt geen rook meer op. De niet-erkende dwergstaat Transnistrië pretendeert hardnekkig dat de Sovjet-Unie nooit verloren gaat, maar veel industrie uit de communistische tijd sneuvelde wel.

Toch is deze uitgestorven glasfabriek afgezet met betonblokken. Een gloednieuw, groen hek verspert het spoor waar vroeger goederentreinen reden. „Gevaarlijk terrein, verboden toegang”, waarschuwt een bordje in het Russisch. Wie dichtbij het hek gaat staan, hoort lawaai. Alsof er een eindeloze intercity voorbij raast. Uit een container met manshoge, blauwe ventilatoren klinkt het zoevende geluid van een heel nieuwe industrie die achter de fabriek is weggestopt: het delven van cryptovaluta.

Transnistrië is een separatistische provincie in het oosten van Moldavië, het land waar het zich begin jaren negentig met half succes van afscheidde. De smalle strook langs de grens met Oekraïne heeft een eigen bestuur, leger, munt en kentekenplaten, maar die worden internationaal nergens geaccepteerd. Zelfs Rusland, dat er permanent vijftienhonderd militairen stationeert, erkent de onafhankelijkheid niet. Wel subsidieert Rusland bitcoin mining, dat hier de afgelopen jaren een grote vlucht heeft genomen. Het energievretende ‘delven’ van cryptomunten, dat veel rekenkracht van speciale computers vereist (zie onderste kader), is hier uiterst lucratief dankzij twee elektriciteitscentrales die draaien op ‘gratis’ gas uit Rusland.

De verlaten glasfabriek van Tiraspol in Transnistrië is goed afgeschermd. Op het terrein worden bitcoins geproduceerd. Foto Emilie van Outeren

De omvang van deze sector in Transnistrië is niet te achterhalen. Wel is bekend dat het energieverbruik met zeker 12,5 procent is toegenomen tussen 2018 en 2020. De separatisten stelden hun gebied begin 2018 open voor de blockchaintechnologie die het scheppen van digitaal cryptogeld mogelijk maakt. Ondertussen kromp de bevolking van nog geen half miljoen inwoners. De rest van Moldavië, waar zes keer zo veel mensen wonen, gebruikt veel minder stroom dan Transnistrië consumeert.

Vijf vragen over het energieverbruik van de bitcoin

Bitcoinboom

In de bitcoinboom van het afgelopen jaar kwam geleidelijk meer aandacht voor de kwalijke bijwerkingen van ongereguleerd cryptogeld: het gebruik door (cyber)criminelen, de risico’s voor vaak jonge beleggers en het tomeloze verbruik van fossiele brandstoffen. Maar zelden gaat het over territoriale conflicten die ermee in stand worden gehouden, internationale sancties die worden omzeild of zelfs ondermijnende operaties die ermee worden gefinancierd.

Transnistrië is niet de enige separatistische regio waar cryptomunten een controversiële rol spelen. Cryptoboeren in de Donbas, het kolenrijke conflictgebied in Oost-Oekraïne, zijn beschuldigd van witwassen en het financieren van terrorisme. In de Georgische afscheidingsregio Abchazië verbruikten bitcoindelvers zo veel stroom dat de elektriciteit telkens uitviel. De lokale autoriteiten hebben de praktijk daarom tijdelijk verboden. In het noorden van Kosovo, waar de Servische minderheid door het moederland wordt voorzien van gratis stroom, staan zolders en garages vol computers die cryptomunten genereren.

„Mensen die speculeren met bitcoins hebben geen idee waar die vandaan komen”, zegt de Nederlandse expert Alex de Vries. „Bij handelsplatforms komt het allemaal op één grote hoop. De herkomst is niet of nauwelijks te traceren.”

De situatie in Transnistrië is precair omdat de Russische gasgigant Gazprom dreigt de gasleveranties aan Moldavië te staken. Sinds afgelopen zomer een uitgesproken pro-Europese regering aantrad in hoofdstad Chisinau, levert Gazprom niet meer tegen een gereduceerd tarief. In 2020 betaalde het voormalige Sovjetstaatje gemiddeld 150 dollar (133 euro) voor 1.000 kuub gas, afgelopen oktober naderde de marktprijs 800 dollar. Bovendien stelt Gazprom Moldavië aansprakelijk voor de schuld van meer dan zeven miljard dollar die de afgelopen decennia door toedoen van Transnistrië is opgelopen. Het bruto binnenlands product van Moldavië is minder dan twaalf miljard dollar. „Het Kremlin zet z’n voet op onze nek om de geloofwaardigheid van de nieuwe regering te ondermijnen”, zegt de Moldavische energie-expert Sergiu Tofilat. „En wij hebben geen alternatief voor onze energievoorziening.” Bij de afscheiding kreeg Transnistrië de electriciteitscentrales waar voor heel Moldavië gas in stroom wordt omgezet.

Militaire bewaking

Zo veel stroom als ze kosten, zo weinig arbeid vereisen bitcoins. Bij de glasfabriek is niemand te bekennen. Wel steekt vanuit een wachthokje aan de andere kant van het parkeerterrein dat de fabriek deelt met een winkelcentrum en een paintball-hal, een militair in groen camouflagepak over om te vertellen dat fotograferen hier verboden is. Op de vraag of in de fabriek bitcoins worden gemaakt, glimlacht hij even en mompelt: „Daar weet ik helemaal niets van”.

Voorzover er sprake kan zijn van legitieme business in een niet-erkende staat die wordt gerund door oligarchen, is blockchaintechnologie een reguliere sector in Transnistrië. Het investeringsbureau van de lokale overheid houdt zich ermee bezig en er is een staatsbedrijf opgericht, Technopark, om mijners aan te trekken met gunstige energietarieven. Maar de directeuren van beide instanties houden zich onbereikbaar.

Technopark blijkt niet meer dan een kamer in een modern bedrijvenpand in het centrum van Tiraspol. Daar zit Jana Iskova, de assistente van de baas, alleen achter haar computer. Hoewel de organisatie hier al bijna vier jaar is gevestigd, heeft niemand de moeite genomen de landschapsschilderijen op te hangen die op de houten vloer tegen de muren staan.

Bushalte in Tiraspol, de hoofdstad van de opstandige Moldavische provincie Transnistrië.

ANP / Tobias Kleuver Media

Iskova wil best iets vertellen over de rol van het staatsbedrijf. Wie in Transnistrië cryptomunten delft, betaalt – afhankelijk van de hoeveelheid stroom die wordt afgenomen – zo’n 4 dollarcent per kilowattuur, „dezelfde prijs als gewone consumenten” (in Nederland was die prijs dit jaar bijna 22 eurocent). „Daarnaast betalen wij de huur, het internet en de beveiliging van de locatie waar ondernemers zich vestigen. All inclusive”, zegt Iskova. Ze overhandigt een A4’tje dat in het Engels „volledige vrijstelling van belastingen” belooft.

Maar met de omschrijving van het servicepakket houdt de informatievoorziening wel op. Hoeveel stroom, computers of bitcoins ondersteunt de staat? „Daar mag ik niks over zeggen.” Informatie over waar de containers staan of de herkomst van mijners „is geheim”. Iskova plukt aan de mouw van haar mintgroene trui. „De investeerders hebben liever niet dat anderen weten dat ze hier zaken doen. Maar ze komen overal vandaan. Hier uit Transnistrië, maar ook uit China, Oekraïne, Duitsland, Oostenrijk en zelfs uit Nederland.” Ze weet niet of dat brievenbusfirma’s kunnen zijn.

De Moldavische energie-expert Sergiu Tofilat begint te snuiven als hij dat hoort. „Denk je echt dat normale investeerders zakendoen in een separatistenstaat?” Transnistrië is niet aangesloten op het mondiale bankensysteem – zelfs pinnen is er onmogelijk – en het is geen democratische rechtsstaat. „Dit is niet zomaar een land met goedkope energie. Als er opeens gewapende mannen naast je container staan en je apparatuur in beslag nemen, heb je geen poot om op te staan. Echt niemand anders dan Russen stoppen miljoenen in Transnistrië.” Moldavische onderzoeksjournalisten ontdekten dat er formeel wel Duitse bedrijfjes actief zijn in de Transnistrische bitcoinindustrie, maar dat die eigendom zijn van lokale oligarchen achter het Sheriff-concern, dat niet alleen bijna alle bedrijven in Tiraspol bezit, maar ook politiek de dienst uitmaakt.

Sergiu Tofilat legt uit hoe via Gazprom en het cryptomijnen de schatkist van het bewind in Transnistrië wordt gevuld. „Tiraspol betaalt niet voor het gas uit Rusland, maar burgers en bedrijven betalen wel een prijs – een heel lage, maar toch – voor de elektriciteit die met dat gas wordt gegenereerd. Dat geld gaat rechtstreeks naar de autoriteiten”, zegt hij. „Ik noem het witwassen. Een derde van de begroting van Transnistrië wordt gefinancierd met energie-opbrengsten. Hoe meer bitcoins er gedolven worden, hoe voller de kas.” En hoe minder noodzaak de machthebbers in Tiraspol voelen om het decennialange conflict met Moldavië op te lossen. Zeker aangezien Transnistrië met cryptomunten ook toegang heeft tot een mondiaal geldstelsel waar het met de eigen roebel niet terecht kan. Zo kunnen de bancaire blokkade en andere sancties worden omzeild. Met dat doel heeft ook Iran eerder vol ingezet op bitcoins. Al heeft dat de stabiliteit van het stroomnet ernstig verstoord.

Wederzijdse afhankelijkheid

De bitcoinindustrie in het opstandige Transnistrië brengt ook Moldavië één groot voordeel, zegt Tofilat. Het gratis Russische gas waar de bitcoins op draaien, wordt aan Transnistrië geleverd via het contract tussen Gazprom en Moldavië. Vroeger had Rusland zijn protectoraat misschien zonder officiële papieren kunnen voorzien, maar sinds de annexatie van de Krim wil doorvoerland Oekraïne zo min mogelijk met de separatisten in Transnistrië te maken hebben. Dus is Tiraspol net zo afhankelijk van Chisinau voor de gastoevoer om de cryptocontainers draaiende te houden, als de rest van Moldavië is van de stroom die in de opstandige regio wordt opgewekt. „Rusland zal de gaskraan naar Transnistrië nooit afsluiten, dus zal het gas ook naar Moldavië moeten blijven stromen”, zegt Tofilat. „Als we deze winter zonder gas en stroom komen te zitten, bevriezen we samen.”