Opinie

Dostojevski is de punker onder de literatuurklassiekers

Michel Krielaars moest aan Dostojevski denken, de profeet van het geweld van radicaal links en rechts. Poetin zou Dostojevski wel eens in zijn tomeloze agressie kunnen volgen.

Michel Krielaars

Ruim een week geleden sloeg Oekraïne alarm omdat Rusland 100.000 militairen aan zijn grenzen had gestationeerd. Ook bleken er zo’n 50.000 Russische reservisten te zijn opgeroepen, wat sinds de val van de Sovjet-Unie in 1992 niet meer is voorgekomen. Volgens de regering in Kiev zou het Kremlin een aanval voorbereiden om Oekraïne in zijn geheel in te lijven en daarmee het Russische rijk te herstellen. Een beroemde Russische schrijver zei me zaterdag nog dat je zulke expansieneigingen vaker ziet bij autoritaire leiders die te lang aan de macht zijn.

Even dacht ik dat ik droomde bij dat alarm. Maar zodra ik op Twitter ‘Ukraine’ intikte, besefte ik dat het menens was, al ontkende Rusland zoals altijd alles. Inmiddels hadden ook de NAVO en de VS president Poetin opgeroepen om zich in te houden. Maar de paniek werd daarmee niet bezworen.

Meteen moest ik aan Dostojevski denken, wiens 200ste geboortedag dit jaar wereldwijd wordt herdacht. De profeet van het geweld van radicaal links en rechts is nog altijd actueel. En zoals Stalin zijn Boze geesten als voorbereiding op de revolutie las, Freud in De broers Karamazov de bevestiging voor zijn theorie vond dat alle zonen hun vader dood wensen en met hun moeder naar bed willen, zou Poetin de schrijver wel eens in de tomeloze agressie van diezelfde Karamazovs kunnen volgen. Dostojevski en Stalin zijn in Rusland tenslotte heiligen.

Om de actualiteit van de jubilerende schrijver te benadrukken had het Duitse weekblad Die Zeit begin november zijn halve cultuurbijlage aan hem gewijd. Wat wil je ook, als er één Europees land is dat Rusland en zijn cultuur begrijpt, dan is het Duitsland. Dostojevski wordt er nog altijd veel gelezen. De nieuwe vertaling van zijn Misdaad en straf uit begin 2021 behaalde onlangs zelfs een negentiende druk. Ook inspireert het boek nog altijd veel activistische jongeren die zich met de grote levensvragen bezighouden. Dostojevski is volgens Die Zeit de punker onder de klassieken van de wereldliteratuur, hij is een buitenstaander en een agressieve herrieschopper, die als een eeuwige puber tegen de gezapige wereld van de ouderen aantrapt. Het weekblad vergelijkt Ivan Karamazov, die een lijst van misdaden voordraagt die ouders hun kinderen aandoen, zelfs met Greta Thunberg. Want ook zij gaf met haar ‘How dare you’ de generatie van haar ouders ervan langs.

Dat de woeste Dostojevski ook een gewoon mens is, blijkt uit Alex Christofi’s Dostojevski en de liefde, een van de merkwaardigste biografieën die ik ooit las. Want behalve dat Christofi Dostojevski’s leven in sneltreinvaart vertelt, onder meer aan de hand van citaten van de schrijver en zijn tijdgenoten, komt hij naar voren als een doodgewoon mens met een gokverslaving. Alsof het over de jonge Tommy Wieringa gaat, die zich een plaats in de Nederlandse letteren wil verwerven.

Dostojevski’s reactionaire, panslavistische en antisemitische opvattingen komen bij Christofi amper aan bod. En dat is vreemd, omdat ze zijn denken in hoge mate bepaalden. Maar door hem als een gewoon mens neer te zetten, staat hij echter dichter bij deze tijd dan ooit tevoren. Ineens kun je in hem nog meer de inspirator zien van de huidige radicale activisten, die met elkaar gemeen hebben dat ze alles haten wat van vroeger is. Wat dat betreft vrees ik dat ook Vladimir Poetin zich door zijn reactionaire geschriften laat leiden.