De wraak van de oude, ‘zwarte’ Oostenrijkse Volkspartei

Oostenrijk De Oostenrijkse kanselier Sebastian Kurz is door zijn partij aan de kant gezet. Zijn dubieuze stijl van regeren kón niet meer, vond ook de ÖVP.

Sebastian Kurz maakte zijn afscheid bekend op een persconferentie.
Sebastian Kurz maakte zijn afscheid bekend op een persconferentie. Foto Joe Klamar/AFP

‘Wij adoreerden Sebastian Kurz toen hij in 2017 partijleider werd. Hij was fris. Sprak jongeren aan. Schudde de kussens op in de conservatieve partij. Maar nu is het vier jaar later en zijn we allemaal teleurgesteld in hem. Hij werkt met een klein kliekje getrouwen, de Ballhausplatzboys. Hij wantrouwt iedereen en luistert naar niemand. Als je als ervaren ambtenaar inhoudelijke kritiek hebt, word je meteen als vijand weggezet. Deze man moet nooit meer terugkomen als kanselier. Ik hoop dat hij uit de politiek verdwijnt, en alle Ballhausplatzboys met hem.”

Dit vertelde, daags nadat Sebastian Kurz in oktober was afgetreden als kanselier van Oostenrijk, een ontgoochelde ambtenaar uit een ministerie dat al jaren wordt bestuurd door ministers van de conservatieve regeringspartij ÖVP. Deze ambtenaar is zelf lid van de ÖVP. Kurz, die gisteren ook terugtrad als partijleider en als parlementslid, zei in zijn afscheidsspeech dat het zijn pasgeboren zoon Valentin was waardoor hij inzag „dat er belangrijker dingen zijn dan de politiek. Ik kan uren naar hem kijken.” Maar wie zijn oor in Oostenrijk te luisteren legt, krijgt al wekenlang andere signalen: het was zijn eigen partij die genoeg van hem had en hem opzij zette.

Daar zijn verschillende redenen voor. Ten eerste heeft de Oostenrijkse justitie Kurz (35) als verdachte in het vizier in zeker twee corruptie- en omkoopschandalen die de Oostenrijkse politiek al 2,5 jaar bezighouden. De afhandeling van die zaken, waarvan sappige en gênante details dagelijks de kranten halen, kan jaren duren. Velen houden er rekening mee dat er meer zaken bijkomen. De partij kan niet verder met iemand aan het hoofd die zo aangeschoten wild is.

Lees ook deze column over Kurz van Caroline de Gruyter: Werd in Oostenrijk echt 1,2 miljoen euro belastinggeld gebruikt om burgers met fake news te foppen?

Ten tweede geven veel Oostenrijkers Kurz vrij unaniem de schuld van de vijfde pandemiegolf die door het land raast. De hele zomer pochte hij dat de pandemie voorbij was en dat Oostenrijk koploper was in Europa. Hij stopte zelfs de vaccinatiecampagne, gerund vanuit zijn kanselarij. Mede daardoor moest Oostenrijk, het minst gevaccineerde land in West-Europa, begin november als eerste in lockdown. En ten derde is de partij, zoals de ambtenaar vertelde, Kurz’ bestuurlijke methodes meer dan zat. Partijprominenten stuurden gisteren zoetsappige afscheidsberichtjes de wereld in. Maar dit kan amper verhullen dat er maar weinig mensen meer zijn in de partijtop die het opnemen voor het Wunderkind van weleer.

Vriendjespolitiek

Bij de ÖVP heeft het altijd om vriendjespolitiek gedraaid. Als je een partijkaart hebt, kan de partij jou aan posities helpen in de politiek, in de kunsten, bij bedrijven. Andere Oostenrijkse partijen doen hetzelfde. Regeringspartijen verdelen zo de beschikbare baantjes onder elkaar, naar rato. Toen Kurz in 2017 partijleider beloofde hij dit Proporz-systeem op de schop te nemen. Maar dat deed hij niet. Hij ging ermee door, maar in plaats van capabele partijleden te benoemen, zoals bewindsdlieden vroeger toch probeerden, schoof hij enkel lieden naar voren uit zijn kleine kring getrouwen. Dit zijn de zogeheten Ballhausplatzboys, al waren er ook een paar girls.

Anderen, onder wie machtige provinciale partijbonzen, werden gepasseerd. Kurz’ vriend Thomas Schmid werd zonder ervaring topambtenaar op Financiën, waar hij de krant Österreich betaalde om voor Kurz gunstige, gefabriceerde peilingen te publiceren. Later werd Schmid met Kurz’ steun topman van de machtige organisatie ÖBAG, die toezicht houdt op alle staatsbedrijven. Dat deed hij door zelf het benoemingencomité aan te stellen dat hem daarop als ‘beste kandidaat’ uitkoos.

Justitie ontdekte dit toevallig allemaal toen zij onderzoek deed naar corruptie van de radicaalrechtse FPÖ, met wie Kurz tussen 2017 en 2019 regeerde. Vroeger moest justitie allerlei instanties af om toestemming te krijgen voor huiszoekingen. Vaak was er een ÖVP’er die er een stokje voor stak. Maar tegenwoordig kan justitie eigenhandig huiszoekingen doen. Dus deed zij een inval bij Thomas Schmid, waarbij zijn telefoon in beslag werd genomen. Die zat vol chats over de talloze politieke machinaties met Kurz.

Kurz werkte met klein kliekje getrouwen, de Ballhaus- platzboys

Op elk ministerie zijn Kurz-getrouwen aangesteld, die aan Kurz rapporteren en vaak de wil van ministers doorkruisen – of die nu van de Groenen zijn, de coalitiepartner, of van Kurz’ ÖVP zelf. Ook ambassadeurs hebben ‘toezichthouders’ – jonge, vaak onervaren mensen die hun carrière aan Kurz danken. Deze chats vormen de basis voor de gerechtelijke onderzoeken tegen Kurz en anderen. De media mogen uit justitierapporten citeren, en doen dit gretig.

Bij de oude ÖVP stond de balans centraal tussen provinciale partijvoorzitters, vertegenwoordigers uit de industrie, boeren en anderen. „Onder Kurz”, zegt politicoloog Laurenz Ennser-Jedenastic van de universiteit van Wenen, „werd loyaliteit het allerbelangrijkste. Competentie en expertise werden naar de tweede plaats gerangeerd.”

Lees ook dit stuk uit oktober: Sebastian Kurz maakt ‘een diepe val, maar op watten’

Kurz’ aftreden als kanselier begin oktober, na huiszoekingen bij hem, kwam doordat de oude ‘zwarte’ ÖVP dit niet langer pikte. De partij moest verder, zegt Ennser-Jedenastic, en met Kurz en zijn ‘turquoise kliek’, genoemd naar de nieuwe partijkleur die Kurz invoerde, kon dat niet. Drie provinciale ÖVP-gouverneurs verklaarden direct dat hij een comeback als kanselier moest vergeten. Toen Kurz onlangs op tournee wilde door de provincies – met oog op een comeback – weigerden verscheidene ÖVP-gouverneurs hem te ontvangen.

Alexander Schallenberg, die sinds oktober interim-kanselier was, wordt weer minister van Buitenlandse Zaken. Karl Nehammer, de huidige minister van Binnenlandse Zaken, wordt ÖVP-partijleider én kanselier. Anders dan Kurz en Schallenberg is hij wél diep verankerd in de partij. Hij moet de partij weer in balans brengen en zal de regering met de Groenen overeind willen houden. Bij nieuwe verkiezingen heeft de ÖVP weinig baat – ze keldert in de peilingen. De Groenen, die met de CO2-taks en een Groen energiepakket belangrijke beleidsoverwinningen hebben gescoord, blijven ook graag regeren. Het lijkt er, kortom, op dat het tijdperk-Kurz nu ten einde is.