Analyse

NAVO clasht met Poetin over troepen langs grens Oekraïne

Conflict rond de Donbas Oekraïne is bezorgd over de Russische opbouw van troepen langs de grens. Escaleert de situatie opnieuw?

Op een satellietfoto van 1 november zijn goed de rijen pantserwagens en tanks te zien bij de stad Jelnja bij Smolensk, in het westen van Rusland.
Op een satellietfoto van 1 november zijn goed de rijen pantserwagens en tanks te zien bij de stad Jelnja bij Smolensk, in het westen van Rusland. Foto Satellite image 2021 Maxar Technologies / AFP

Niet voor het eerst is het Westen in de ban van de vraag: wat voert de Russische president Vladimir Poetin in zijn schild? Waarom heeft hij ruim honderdduizend militairen verzameld aan de grens met Oekraïne? Is er een winteroffensief op til, zoals Kiev stelt, of is alleen de dreiging van een invasie met bijbehorende verwarring het offensief dat Poetin voor ogen heeft?

Analisten specialiseerden zich de afgelopen weken in Poetin-duiding. De een ziet de Russische president als een master of chaos, de ander gaat ervan uit dat hij zelf nog niet precies weet wat hij wil. Niemand die het zeker weet.

Voor de NAVO is het de verkeerde vraagstelling. „Je kunt speculeren of de kans op een aanval 20 procent is of 80 procent. Het doet er niet toe. We moeten ons op het ergste voorbereiden”, zei secretaris-generaal Jens Stoltenberg tijdens een tweedaagse top van NAVO-ministers van Buitenlandse Zaken in de Letse hoofdstad Riga.

In plaats van aan kansberekening doet het bondgenootschap liever aan afschrikking. Stoltenberg wordt niet moe Poetin te waarschuwen dat geweld in Oekraïne hem duur zal komen te staan. Wat de NAVO zal doen in het geval van een Russische inval laat hij in het midden. Op een persconferentie legde hij nadruk op de mogelijkheid van economische sancties, ook al gaat de militaire alliantie daar niet direct over

Oost-Oekraïne

Oekraïne, geen lid van de NAVO maar wel te gast in Riga, dringt aan op drieledige afschrikking. Het land wil politieke steun tegen Moskou, economische sancties mocht Rusland een inval wagen én hulp bij de ontwikkeling van zijn leger. In Moskou gaat het gerucht dat Poetin uit is op een nieuwe topontmoeting met de Amerikaanse president Biden. Deze donderdag ontmoeten de Amerikaanse en Russische ministers van Buitenlandse Zaken elkaar al.

Oekraïne waarschuwt vaak voor hernieuwde Russische agressie, als vervolg op de annexatie van de Krim in 2014 en de oorlog in de oostelijke Donbas. Inmiddels staan die gebieden onder Russische controle en heeft een deel van de inwoners een Russisch paspoort. Het conflict laait op naargelang de politieke belangen van het moment. Dit jaar vielen er volgens de Verenigde Naties ongeveer twintig doden door het conflict, van wie twee vorige maand. Sinds 2014 zijn er 13.300 mensen omgekomen.

Dit voorjaar werd het ook al eens spannend, toen Rusland onder het mom van een ‘oefening’ troepen verzamelde aan de grens. Die militaire infrastructuur is nooit ontmanteld, zegt Kiev. „Rusland heeft in het voorjaar een huis gebouwd, nu hoeft het er maar in te trekken, de ramen te openen en te schieten”, zei minister van Buitenlandse Zaken Dmytro Koeleba deze week tegen buitenlandse journalisten.

De situatie volgens Moskou

Poetin ontkent dat Rusland een aanval op Oekraïne voorbereidt. Dinsdag herhaalde hij dat Rusland de uitbreiding van de militaire infrastructuur van de NAVO in Polen en Roemenië als een serieuze bedreiging beschouwt. „In reactie daarop waren wij gedwongen hypersonische wapens te ontwikkelen”. Woensdag riep hij de NAVO andermaal op om garanties te geven dat het bondgenootschap niet verder oostwaarts zal uitbreiden – een eis die de VS niet zomaar zullen inwilligen omdat Washington vindt dat Kiev zelf mag bepalen of het toenadering tot het Westen zoekt. Tot nu toe hielden de NAVO en de EU het op innig samenwerken, al zou Kiev graag toetreden.

Deskundigen zijn het erover eens dat de situatie vanuit Poetins perspectief ernstiger is dan in april. Oekraïne drijft steeds verder weg uit de Russische invloedssfeer, is militair sterker dan voorheen en weet zich gesteund door de Amerikaanse president Joe Biden. Die stelt zich harder op tegenover Moskou dan zijn voorganger Donald Trump.

Moskou beschuldigt Oekraïne en het Westen ervan dat ze Rusland bedreigen en de Minsk-akkoorden uit 2015 ondergraven. Kern van ‘Minsk’ is herstel van de Oekraïense territoriale eenheid, in ruil voor een aparte status voor de afgescheiden gebieden Donetsk en Loehansk. Deskundigen vinden dat ‘Minsk’ twee onverenigbare principes herbergt en moet worden herzien. Rusland grijpt het document echter aan om zichzelf aan elke discussie over de status van de regio te onttrekken. In plaats daarvan wijst het de separatisten – die onder controle staan van Moskou – aan als onderhandelingspartner. Waarom zou Rusland nu wel overgaan tot actie? Volgens de Oekraïense minister van Buitenlandse Zaken Koeleba ruikt Poetin zijn kans omdat hij denkt dat het Westen zwak staat – zeker nu er in Duitsland een nieuwe regering aantreedt en Frankrijk zich opmaakt voor presidentsverkiezingen.

Twee weken geleden zouden de Verenigde Staten naar verluidt hun bezorgdheid over de Russische troepenverplaatsingen hebben gedeeld met Europese NAVO-partners. Volgens de VS zouden Russische militairen Oekraïne kunnen binnenvallen via de Krim, vanuit Rusland én vanuit Wit-Rusland. Analisten wijzen erop dat de winter een gunstig tijdstip is voor een invasie, omdat tanks eenvoudig over de bevroren grond kunnen rijden. Koeleba zei dat Rusland apparatuur heeft gestationeerd aan de grens om radiosignalen te storen.

Het standpunt van Kiev

Oekraïne wijst Russische beschuldigen dat het met hulp van het Westen ‘provocaties’ orkestreert van de hand. „Oekraïne plant geen militair offensief in de Donbas. Wij zoeken politiek en diplomatiek overleg”, benadrukte minister van Buitenladse zaken Koeleba.

Maar alles wijst erop dat Kiev de controle over de Donbas en de Krim terug wil. Begin oktober nam het Oekraïense parlement een wet aan die een overgangsperiode voor de bezette Donbas inluidt, zodra de regio teruggebracht is onder Oekraïense controle. De wet voorziet onder meer in een zuivering van het ambtelijk apparaat van ‘collaborateurs’.

Ondertussen voert de Oekraïense president Volodymyr Zelensky een binnenlandse strijd: vóór zijn politieke toekomst en tegen de macht van oligarchen. Onlangs werd er een wet aangenomen die de macht van oligarchen flink beperkt en onder meer het bezit van mediabedrijven verbiedt. Eerder dit jaar besloot Oekraïne tot vervolging van de Oekraïense oligarch, mediatycoon en politicus Viktor Medvetsjoek, een van Poetins belangrijkste politieke bondgenoten.

Vorige week beschuldigde Zelensky de machtige, uit de Donbas afkomstige oligarch Rinat Achmetov ervan een staatsgreep voor te bereiden. . De president zei opnames in handen te hebben waarop „vertegenwoordigers van Oekraïne en Rusland spreken over Achmetovs deelname in de voorbereiding van de coup.” Achmetov ontkende furieus, evenals het Kremlin.

Daarbij kwam eerder deze maand onderzoeksplatform Bellingcat met een pijnlijke onthulling: Oekraïense inlichtingendiensten zouden in 2019 hebben getracht Russische huurlingen onder valse voorwendselen naar Oekraïne te lokken. Het plan was de huurlingen vervolgens te arresteren en Rusland te beschuldigen van een ondermijningsoperatie. De groep werd echter in Wit-Rusland aangehouden, waarna de operatie uitlekte.

Mede dankzij dergelijke schandalen verliest Zelensky in rap tempo de steun van de bevolking. In oktober bleek uit een opiniepeiling van het Kiev International Institute of Sociology dat de voormalig acteur, die in 2019 een daverende verkiezingsoverwinning behaalde, nog slechts steun heeft van een op de vier Oekraïners.

Militair heeft Zelensky niet stilgezeten. Bestond het Oekraïense leger in 2014 nog uit een lappendeken van slecht toegeruste militairen en vrijwilligersbataljons, met dank aan westerse steun en een flinke modernisering is het inmiddels een geduchtere tegenstander. Militaire uitgaven zijn verdubbeld tot 4 procent van het bruto binnenlands product. Oekraïne heeft een leger van 250.000 militairen en 900.000 reservisten, berekende The Economist. De VS hebben voor 2,5 miljard dollar wapens en apparatuur geleverd, waaronder 360 antitankraketten. Wel op voorwaarde dat ze ver van de grens gestationeerd zouden worden, aldus de Congressional Researchservice. Oekraïne kocht ook zes drones van NAVO-bondgenoot Turkije, die vorige maand werden ingezet om een Russische howitzer te vernietigen. Kiev liet weten van plan te zijn nog tientallen drones te kopen.