Bezorg jezelf geen erectie

Woord De banvloek werkt fysiek en spiritueel, constateert

De banvloek leeft nog! In ieder geval die banvloek waarmee ooit Benedictus de Spinoza in 1656 uit de Portugees-Joodse gemeente werd gestoten. Want in het verlengde daarvan werd deze week een Amerikaanse Spinozakenner door de dienstdoende rabbijn toegang tot de Portugese Synagoge in Amsterdam ontzegd.

De banvloek vormt een dubbele afwijzing. Fysieke verbanning uit de gemeenschap wordt gecombineerd met spirituele verwerping – beide oeroude gewoontes. Fysieke verbanning komt al voor in de bijna 4.000 jaar oude Babylonische rechtsregels van Hammurabi (als straf voor incest). ‘Ban’ betekent in het Nederlands eigenlijk ‘rechtsgebied’, de huidige betekenis van verbanning is daarvan afgeleid. In de Middeleeuwen vormde verbanning – vaak voor een bepaalde periode – een vrij normale straf bij misdaden en overtredingen in steden, naast geldboetes en in extreme gevallen executie. Gevangenissen waren er niet. Wie bijvoorbeeld in de late Middeleeuwen in Utrecht na het sluiten van de poorten over de stadsmuur klom, riskeerde een jaar verstoting uit de stedelijke ‘ban’.

Ook officiële vervloekingen zijn oud. In de banvloek van Spinoza in 1656 wordt bijvoorbeeld keurig verwezen naar de bijbelse vervloeking door de profeet Eliza van 42 kinderen die hem ‘kaalkop’ nariepen (en die toen allemaal onmiddellijk door twee beren verscheurd werden, zie 2 Koningen 2:24). De joodse leider en wetgever Maimonides bepaalde rond 1175 , in zijn Sefer Yad ha-Hazaka (6:14), dat zo’n banvloek (‘cherem’ in het Hebreeuws, verwant aan het Arabische ‘haram’, verboden) iedereen mocht treffen die Gods naam ontheiligde maar ook wie een blinde liet struikelen of wie zich zichzelf expres een erectie bezorgde. En wie ten ónrechte iemand verbande, mocht zelf ook worden vervloekt.

Zware woorden werden er niet bij geschuwd. In 1656 werd Spinoza „verwenst in zijn liggen en verwenst in zijn opstaan […] en de Heer zal zijn naam verdelgen van onder de hemel en de Heer zal hem uitstoten ten verderve uit aIle stammen Israels, met alle verwensingen van het firmament.”