Opinie

Wees héél voorzichtig met vrijheid, alsjeblieft

Maxim Februari

Eén ding staat vast: je blijft met je handen af van hulpverleners, politie, artsen, het Rode Kruis. Kennelijk is nog niet iedereen hiervan helemaal op de hoogte en dus moeten we de boodschap met reclamevliegtuigjes in de lucht schrijven. Handen af van politieagenten en verplegers.

Verder staan niet veel dingen vast. Als juristen en ethici nadenken over een 2G-systeem, waarmee niet-gevaccineerden worden geweerd uit restaurants en winkels, worden ze het niet gemakkelijk eens. De weging van grondrechten is een lastig karwei, rechten zijn open normen, zeggen de deskundigen. Voor toetsing in de praktijk heb je rechtspraak nodig en jurisprudentie. Nee, de deskundigen zijn er nog niet uit.

Het recht is een bouwwerk, zeg ik zelf ook maar, het stort in elkaar als je er willekeurig stenen tussenuit trekt. Helemaal als die stenen tot het fundament behoren. Niettemin lijkt hier en daar wat te gaan schuiven in het denken over recht. Hoogleraar gezondheidsrecht Brigit Toebes ziet onder invloed van de pandemie individuele rechten van hun plaats schuiven: die worden geacht plaats te maken voor gezondheidszorg.

Los van de pandemie staat ook de Nederlandse toewijding aan de mensenrechten onder druk. Onze minister van Buitenlandse Zaken zegt in een interview dat mensenrechten en rechtsstaat geen absolute categorieën zijn: Nederland moet zich dat realiseren in de omgang met Qatar. Met andere woorden, de arbeiders in Qatar hebben rechten, net als de ongevaccineerden in Nederland, maar er zijn nu eenmaal ook andere belangen. En, ja, dat is zo.

Moeten we dan meteen maar alle individuele rechten overboord gooien? Nee, natuurlijk niet. We moeten een afweging maken en zo’n afweging is altijd een tragische beslissing. Neem haar dus uiterst, uiterst serieus. Verschuif de stenen deskundig. Voorzichtig. Vraag je af in welke wereld je over een paar jaar wakker wilt worden. Over corona zegt deskundige op het gebied van gezondheidsrecht Corrette Ploem: „Zelf weet ik niet of we naar een wereld moeten waarin we dingen op de lange termijn opofferen voor infectiezieketebestrijding.”

En ik? Ik denk dat er op dit moment zoveel schuift onder de invloed van pandemie, klimaatverandering, globalisering en digitalisering dat je heel, heel, heel, heel, heel goed moet opletten wat je nog aan vrijheden en burgerrechten overhoudt. Het is daarom angstaanjagend te lezen welke enormiteiten sommige opiniërende stemmen zich permitteren. Dat het individu zich gewoon altijd naar het collectief moet schikken. Dat bezwaar daartegen neerkomt op ‘schadelijk gescherm met grondrechten’. Dat ongevaccineerden geen recht hebben op zorg.

Wees met rechten alsjeblieft even voorzichtig en precies als met besmettingen. Recht op integriteit van het lichaam is niet zomaar een grondrecht dat we hooguit meesmuilend, met rollende ogen, toestaan aan mensen die niet goed bij hun hoofd zijn.

In een leerzaam stuk in De Groene schrijft Coen van de Ven dat de Kamer in de komende tijd zal moeten uitmaken „waar rechten beginnen en ophouden”. Wie zal straks bewegingsvrijheid moeten inleveren voor wie? Dat is niet een vooraf uitgemaakte zaak: in een democratie kan een meerderheid zichzelf niet vanzelf meer rechten toekennen dan de minderheid. Ook al denken sommige liberale partijen van wel.

Er gaat iets verschuiven. De discussie die we nu rondom corona voeren is een oefening voor discussies die we in de komende jaren nog zullen voeren over inlevering van andere rechten. Denk aan de verworvenheden die we moeten opgeven ten behoeve van het klimaat. Denk aan onteigening van landbouwgronden.

Er gaat iets verschuiven en dat is niet zonder bezwaren en gevaren. Zeker niet als het land zucht onder „de creatie van een welhaast permanent crisisbestuur”, in de woorden van hoogleraar staatsrecht Wim Voermans. En als bedrijven zich hebben opgesteld om tijdens die permanente crisis digitale tools te maken voor alles. Zo’n combinatie van crisisbestuur en crisisbelang is niet vanzelfsprekend gunstig voor de rechten van burgers.

De combinatie bedreigt alleen al het principe van onafhankelijke en openbare rechtspraak, schrijft hoogleraar rechtswetenschappen Marijke Malsch. In het coronatijdperk krijgt de verdachte hooguit op afstand nog een rechter te zien. Ja, het is heel handig, een online zitting. Goed voor de infectieziektebestrijding. Maar het is ook schuiven met individuele rechten en je moet met dat morrelen aan de fundamenten van het recht echt flink oppassen.

Dan is het niet handig als luide stemmen in de opiniesectie alvast de blikjes onder het bouwwerk vandaan hebben gekegeld door te roepen dat het collectief gewoon altijd voor gaat.

Maxim Februari is jurist en schrijver, www.maximfebruari.nl.