Veel weerstand in onderzoek naar het bloedige bombardement door Nederland in Hawija

Commissie-Sorgdrager Het onderzoek naar de toedracht van het Nederlandse bombardement in het Iraakse Hawija verloopt stroef. Partijen die informatie kunnen leveren over de burgerdoden in Hawija, doen dat niet.

Straatbeeld in Irak, in de buurt van Hawija, waar in 2015 door een Nederlands bombardement naar schatting zeventig burgers werden gedood. Fotograaf Eddy van Wessel, die in zwart-wit fotografeert, was dit jaar in Hawija. Foto Eddy van Wessel
Straatbeeld in Irak, in de buurt van Hawija, waar in 2015 door een Nederlands bombardement naar schatting zeventig burgers werden gedood. Fotograaf Eddy van Wessel, die in zwart-wit fotografeert, was dit jaar in Hawija.

Foto Eddy van Wessel

Het onderzoek van de commissie-Sorgdrager naar de toedracht van het bloedige bombardement door Nederlandse F-16's op de Noord-Iraakse stad Hawija verloopt stroef en traag. Bij het bombardement, juni 2015, werd een bommenopslagplaats van terreurorganisatie Islamitische Staat met de grond gelijk gemaakt. Volgens Amerikaanse schattingen werden daarbij 70 burgers gedood. Vorig jaar besloot Nederland daarom tot onafhankelijk onderzoek.

Landen die de commissie onder leiding van minister van Staat Winnie Sorgdrager belangrijke informatie kunnen verschaffen, zoals de VS, doen dat nauwelijks. Een van de drie commissieleden, de Amsterdamse emeritus hoogleraar militair recht Terry Gill heeft zijn werkzaamheden op een laag pitje gezet en vergadert sinds de zomer niet meer mee. Verder zou voorzitter Sorgdrager (73) te weinig tijd kunnen vrijmaken wegens tijdrovende onderzoeksklussen elders. Het derde commissielid is oud-F16-vlieger Ralph Reefman.

Verder is er onenigheid met het ministerie van Defensie over een bezoek dat de commissie begin 2022 wil brengen aan Hawija, een gebied waar IS nog geregeld aanslagen pleegt. Defensie, verantwoordelijk voor de beveiliging, zou grote moeite hebben met het verzoek.

De informatie zou nieuw licht kunnen werpen op de vraag waarom er zoveel meer burgers omkwamen dan van tevoren was berekend

Een jaar na de instelling van de commissie, in 26 november 2020, is er geen zicht op publicatie van het rapport over de vraag hoe het kon gebeuren dat niet alleen de bommenopslag van IS werd vernietigd, maar ook een groot deel van de omgeving. De Tweede Kamer hoorde er nooit over, tot NRC en NOS er in oktober 2019 over berichtten. Deze week organiseert vredesbeweging Pax een internationale conferentie over, onder anderen, de burgerslachtoffers van Hawija.

Ank Bijleveld

Nadat toenmalig minister Ank Bijleveld (CDA, Defensie) in 2019 en 2020 ternauwernood twee moties van wantrouwen overleefde – zij trad in augustus alsnog af na de chaotische evacuatie van Kabul in Afghanistan - werd eind vorig jaar de onderzoekscommissie in het leven geroepen, bijgestaan door een onderzoeksstaf. Aanvankelijk zocht Bijleveld daarvoor de Onderzoeksraad voor Veiligheid aan. Die bleek geen mandaat en geen budget te hebben. Daarna werd Sorgdrager gevraagd. In het instellingsbesluit werd geen concrete einddatum van het onderzoek genoemd.

Nederland beloofde compensatie voor het bombardement. Volgens de burgemeester van Hawija is daar nog niks van terechtgekomen.

Foto Eddy van Wessel

Net als bij eerder onderzoek door het Openbaar Ministerie naar het bloedig bombardement weigert het Pentagon volgens bronnen staatsgeheime informatie te verstrekken aan Sorgdrager. De informatie zou nieuw licht kunnen werpen op de vraag waarom er zoveel meer burgers omkwamen dan van tevoren was berekend. Volgens Amerikaanse calculaties vooraf zou alleen „een schuur” op het industrieterrein worden getroffen en nul personen, bleek vorig voorjaar uit stukken die NRC en NOS op basis van de Amerikaanse Wet openbaarheid bestuur bij het Pentagon verkregen.

Lees ook het profiel dat NRC schreef naar aanleiding van het aftreden van minister Bijleveld: ‘Ank de Tank’ dreef de Tweede Kamer vaak tot wanhoop

Ook het Nederlandse ministerie van Defensie is volgens bronnen terughoudend. De inmiddels afgetreden minister Bijleveld, opgevolgd door VVD-veteraan Henk Kamp, zei vorig jaar nog dat zij alles binnen haar mogelijkheden zou doen om de commissie zo goed mogelijk te ondersteunen. Dat valt in de praktijk tegen, zeggen bronnen. Geheime stukken zoals het (positief gestemde) verslag van Nederlandse officieren van de aanval op de bommenfabriek (After Action Report) kan de commissie krijgen. Maar de zeer geheime inlichtingen op grond waarvan groen licht werd gegeven tot de bloedige aanval (Amerikaanse video-opnamen, inlichtingen van Iraakse en Koerdische informanten ter plekke), zijn niet van Nederland, maar van de VS.

Sorgdrager zegt dat de besprekingen met Defensie en de VS nog in volle gang zijn. „Dat gaan we nog zien”, zegt ze over de uitkomsten. Hangende het onderzoek wil het ministerie van Defensie geen reactie geven op de voortgang.

‘Red Card Holder’

Sinds de start van de werkzaamheden van de commissie, begin 2021, verdiepten Sorgdrager, Reefman en Gill zich onder meer in het werk en de positie van de ‘Red Card Holder’, de hoge officier die in Qatar namens Nederland toestemming moest geven voor bombardementen. Volgens onderzoek van NRC, november vorig jaar, was deze Red Card Holder overbelast, en moest over veel bombardementen van Nederland oordelen op basis van Amerikaanse informatie.

Over het voorgenomen bezoek aan Hawija dat gold als IS-bolwerk, zegt Sorgdrager: „Als je iets nauwkeurig wilt onderzoeken, moet je daar ook mensen gesproken hebben. Maar als wordt gezegd ‘het is daar veel te gevaarlijk’, moeten we ons verzoek opnieuw bekijken.”

Emeritus hoogleraar Terry Gill schreef het kader van het humanitair recht en oorlogsrecht waarbinnen de aanval op Hawija plaatsvond. Dat stuk is al geruime tijd af en sinds juli vergadert hij niet meer mee, vertelde hij NRC in oktober. „Ik beschouw mezelf eigenlijk niet meer als lid van de commissie, maar meer als consulent, als juridisch adviseur”, aldus Gill in oktober. Hij „paste de status van het lidmaatschap aan”, van de commissie, mede nadat hem gebleken was dat de VS allerlei barrières opwierpen. „Ik moest allerlei geheimhoudingsverklaringen tekenen.” Ook zou er door de Amerikanen veel worden weggelakt. Gill wil zijn positie nu niet meer toelichten.

Ik moest allerlei geheimhoudingsverklaringen tekenen van de VS

Terry Gill emeritus hoogleraar en voormalig commissielid

Gill schreef de vertraging van de werkzaamheden in oktober overigens niet alleen toe aan de onwillige opstelling van de VS, maar ook aan de beperkte tijd die Sorgdrager volgens hem beschikbaar heeft. „Zij zit in meerdere commissies”, aldus Gill, „en heeft een hele volle agenda”.

Sinds de zomer nam Sorgdrager twee andere belangrijke voorzitterschappen aan. In augustus werd bekend dat ze een commissie leidt die adviseert over het tegengaan van seksueel grensoverschrijdend gedrag in de kunstwereld en de creatieve sector. En op verzoek van minister Ferd Grapperhaus (CDA, Justitie) doet de ex-minister sinds november vervolgonderzoek naar de zelfmoord van een undercover-agent bij de politie. Sorgdrager zegt voldoende tijd te hebben voor de Hawija-commissie. „Ik heb dingen te doen, ja, maar ik heb twee dagen per week voor Hawija, soms meer, soms wat minder.”