Reportage

De abortuskliniek in Memphis krijgt het steeds moeilijker

Abortuswetgeving in VS Woensdag begint voor het hoogste gerechtshof in Washington de slotfase in een keiharde juridische strijd om de bestaande abortusvrijheid aanzienlijk in te perken.

Een van de onderzoekskamers in de Choices kliniek in Memphis.
Een van de onderzoekskamers in de Choices kliniek in Memphis. Foto Brandon Dahlberg

Niet zo’n beste buurt in Memphis, Tennessee. Leegstaande huizen. Onttakelde auto’s. Gesloten winkeltjes. Op de stoep van een zijstraat ligt een dode rat, aan de overkant een kogelhuls.

Aan Poplar Avenue steekt de appelgroene gevel van de Choices kliniek fris uit boven de omheinde parkeerplaats. De meeste auto’s op het terrein hebben een kenteken van Tennessee, maar er zijn ook nummerborden van de buurstaten Mississippi en Arkansas en een enkele uit Alabama, al gauw zo’n vier, vijf uur rijden. De kliniek wordt bewaakt, bezoek moet wachten aan het hek tot de beveiliger komt kijken wie er is. Dit is een kliniek waar vrouwen een abortusbehandeling kunnen krijgen en dat is in staten als Tennessee nog altijd een omstreden keuze.

Deze dag staat niemand bij de Choices kliniek te demonstreren. Dat zegt niks, zal chef de clinique Nikia Grayson later zeggen. „We hebben hier net het herfstprotest gehad. Veertig dagen lang demonstranten voor de deur, door een groep die door het hele land trekt onder het motto ‘40 days for life’.”

Binnen is het alsof je een hotel in loopt, een ruime, hoge, kleurige lobby. Er zitten zo’n vijftien vrouwen op dit ochtenduur. Ze kijken op hun telefoon of bladeren in een tijdschrift. De afspraak is dat ze niet worden aangesproken of gefotografeerd. Onbekend is dus of ze een afspraak hebben voor een abortus, of dat ze voor een andere aan zwangerschap of seksualiteit gerelateerde vraag komen. Want Choices is de enige kliniek in Tennessee waar ze – heel bewust – zowel gewenst als ongewenst zwangere vrouwen helpen.

„Het betreft vaak een en dezelfde vrouw in een andere fase van haar leven”, zegt Madison Webb, in de kliniek verantwoordelijk voor fondsenwerving en voorlichting. „Een vrouw van twintig kan klaar zijn om een kind te krijgen, terwijl diezelfde vrouw tien jaar later misschien moet besluiten tot een abortus. Wij helpen haar een keuze te maken.”

Het recht op abortus is een van de vele cesuren in de Verenigde Staten. Zoals vrijwel alles is het niet alleen een culturele scheiding, maar ook een geografische: je kunt op de kaart aanwijzen waar het voor vrouwen lastiger is om een abortus te krijgen als ze die willen. In de staten aan de kust en in het noordoosten van het land is het doorgaans een vanzelfsprekend recht en een ruim voorhanden medische behandeling. In het midden en zuiden van het land zijn er wetten op staatsniveau en inmiddels zelfs regelingen op lokaal niveau, die abortus in de praktijk vrijwel onmogelijk maken. In de staat Mississippi is nog maar één kliniek over waar vrouwen een zwangerschap kunnen laten afbreken.

Lees ook Abortus is grote test voor conservatief Hooggerechtshof VS

Deze week begint voor het hoogste gerechtshof in Washington een zaak die het recht op abortus in het hart kan raken. Vanaf woensdag horen de negen rechters argumenten voor en tegen een wet uit Mississippi, waarin staat dat een abortus na vijftien weken zwangerschap verboden is. De wet werd in 2019 geblokkeerd door een federale rechter in de staat, omdat ze niet strookt met de uitspraak van het Supreme Court in de zaak Roe v. Wade uit 1973. Daarin werd het recht op een keuze voor een abortusbehandeling overgelaten aan de vrouw in kwestie. Anti-abortuswetten in verschillende staten worden sindsdien steeds aan dat juridische precedent getoetst – en tot nog toe meestal vernietigd.

Vroedvrouw Dr. Nikia Grayson.
Foto Brandon Dahlberg
Choices heeft drie geboortesuites beschikbaar voor hun patiënten.
Foto Brandon Dahlberg
De Choices kliniek in Memphis heeft folders in verschillende talen.
Foto Brandon Dahlberg

Uitspraak in juni

Voorstanders van de vrije keuze vrezen de Mississippi-zaak, waarvan de uitspraak in juni wordt verwacht. Tegenstanders van abortus wrijven zich daarom al in de handen. De samenstelling van het hoogste gerechtshof is, na drie rechtersbenoemingen door voormalig president Trump, immers nog nooit zo conservatief geweest: zes tegen drie. En zes van de negen rechters hebben uitgesproken en vaak door orthodox-christelijk geloof bepaalde opvattingen over abortus.

Een meerderheid van de Amerikanen, 49 procent volgens een langjarige Gallup-peiling, is voor keuzevrijheid van de vrouw als het om abortus gaat. Een minderheid van 47 procent is tegen. Toch is de kans op een principieel abortusverbod sinds Roe vs Wade nog nooit zo groot geweest als nu.

Als de Mississippi-wet in stand blijft, zal abortus niet meteen illegaal zijn in de hele VS. Maar dan krijgt elke staat wel het recht de grens zelf te bepalen. Elf staten hebben al anti-abortuswetten klaarliggen die dan automatisch van kracht worden. Tennessee is een van die staten.

Achter haar bureautje op de eerste verdieping van de Choices-kliniek zit Nikia Grayson. Haar handen spelen met een DJI-camera, ter grootte van een flinke aansteker. Ze is een Afrikaans-Amerikaanse vrouw, gekleed in een helblauw T-shirt met de tekst ‘Abortus is essentiële geneeskunde’. Heeft ze dat op haar werk aangetrokken of gaat ze er ook mee over straat? „O, natuurlijk”, zegt ze zelfverzekerd. „Ik laat me niet bang maken.”

Kogelgaten

De controverse rond abortus is op dit moment iets minder gruwelijk dan in de jaren 2000, toen enkele abortusklinieken in brand werden gestoken en een abortusarts werd doodgeschoten door een activist. Maar Grayson weet dat begin dit jaar in Knoxville, in het oosten van Tennessee, kogelgaten in de deur van een abortuskliniek zijn geschoten.

Choices werd in 1974 opgericht, vlak na de uitspraak in Roe v. Wade, als abortuskliniek. In 2021 draait het hier om het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen.. Alles – de consulten, de folders, de posters ) – is hier gericht op de keuzevrijheid van de vrouw, en op die van de arme en zwarte vrouw in het bijzonder. In Memphis is ongeveer twee derde van de inwoners van Afrikaans-Amerikaanse afkomst.

In de lobby zit vanochtend één hoogzwangere vrouw. Tegen de tijd dat zij moet bevallen, kan ze op de bovenverdieping in het geboortecentrum een van de lichte kamers met een bad, een wandrek en uitzicht op de binnentuin betrekken. De vrouwen die om de een of andere reden het kind niet willen krijgen, gaan aan het eind van de gang achter de lobby naar links, daar worden ze onderzocht en daar zijn ook de behandelkamers.

Het is meer dan symbolisch dat Grayson, die leiding geeft aan de medische staf, zelf geen arts is maar een vroedvrouw. Een van de zeldzame in Tennessee, een van de weinige in de Verenigde Staten. Voor haar is de beperking of zelfs het verbod op abortus niet zo heel anders dan de in haar ogen overdreven medicalisering van zwangerschap en bevalling, zoals in elke Amerikaanse film of serie te zien is, waar vrijwel alle vrouwen in het ziekenhuis bevallen, met pijnbestrijding onder handbereik. Ook dat vindt Grayson een beperking van de keuzevrijheid van vrouwen. „De dokter kent je nauwelijks en zegt precies wat je moet doen. En het is bepaald niet gezonder: de VS hebben het hoogste cijfer voor kraambedsterfte van de ontwikkelde landen.”

Grayson is opgegroeid in Washington DC. Heel anders: abortuszorg was altijd voorhanden, ze heeft daar nooit demonstranten voor een kliniek gezien. Met haar man verhuisde ze naar Tennessee en hier keek ze haar ogen uit: idioot hoe conservatief ze hier zijn. „Het heeft mij wel een duidelijk doel gegeven: knokken.”

Medewerkers van de kliniek aan het werk. Foto Brandon Dahlberg

Ontmoedigingen

Abortus onmogelijk maken is de tegenstanders tot nu toe niet gelukt. Maar het moeilijk maken er één te krijgen, dat lukte wel. In overwegend Republikeins bestuurde staten als Tennessee, hebben abortusklinieken dan ook moeten leren omgaan met de speciaal op hen toegesneden, saboterende regelgeving. Ze moeten van staatswege bijvoorbeeld bepaalde apparatuur hebben, willen ze een abortus mogen uitvoeren. „Die apparaten gebruiken we nooit”, zegt Grayson. „Die zijn alleen maar verplicht om ons als kliniek op kosten te jagen, in de hoop dat we uit financiële nood moeten sluiten.”

Tussen het eerste consult en de procedure zit een verplichte wachttijd van 48 uur. Dat betekent dat de doorgaans niet al te rijke vrouwen die zich hier laten behandelen, twéé keer vrij moeten nemen van hun werk, twéé keer een oppas moeten vinden. Bij het eerste consult is de kliniek ook verplicht nadrukkelijk de alternatieven voor abortus aan te dragen. Allemaal pogingen tot sabotage.

Choices plant al vooruit voor het geval het hoogste gerechtshof de Mississippi-wet bekrachtigt, zeggen Grayson en Webb. Als abortus illegaal wordt in Mississippi, kunnen ze in Memphis op korte termijn een toename van het aantal patiënten verwachten uit omringende staten. Vorig jaar is daarom dit nieuwe gebouw geopend, drie keer zo groot als het oude. Dit jaar verwacht Choices meer vrouwen dan ooit te behandelen. „Sinds in september de heel strenge abortuswet in Texas van kracht werd, zien we daar meer vrouwen vandaan komen”, zegt Madison Webb.

Sociale afkeuring

Voordat Grayson in Tennessee kwam wonen, had ze geen benul van de polarisatie rond abortus. „In de zuidelijke staten hebben vrouwen echt te kampen met sociale afkeuring.” Het heeft vooral te maken met de sterke invloed van het christelijk geloof op de maatschappij en de politiek. Van de ruim twintig ziekenhuizen in en om Memphis is er één die niet verbonden is aan een kerk. Seksuele voorlichting op school is bij wet beperkt tot één simpele leidraad voor de kinderen: begin niet aan seks voor je getrouwd bent. „Je moet hier echt vechten voor het recht van vrouwen op hun autonomie, zeker op seksueel gebied. Mensen hebben geen idee hoezeer wetten hun rechten beperken. En als die rechten zijn afgepakt, is het te laat.”

Ze wijst met een armgebaar door het raam. „Moet je eens zien wat er nu voor boosheid loskomt door zoiets simpels als de mondkapjesplicht. Mensen gaan door het lint. Dat is omdat de meeste mensen in dit land hun rechten nooit hebben zien verminderen. Zeker witte mannen niet. Voor zwarte vrouwen is dat de norm.”

Grayson heeft niets dan minachting voor de anti-abortusdemonstranten. „Ze maken zich alleen maar druk om de foetus. Zodra een kind geboren is, trekken ze hun handen ervan af. Ze demonstreren niet voor betere sociale voorzieningen of onderwijs.”

De religieuze bezwaren waar de demonstranten mee schermen, zijn volgens Grayson maar een voorwendsel. „Het gaat om controle over de vrouw. Dat komt niet van de Jezus Christus zoals ik hem begrijp.”