Abortus is grote test voor conservatief Hooggerechtshof VS

Supreme Court Met drie conservatieve benoemingen drukte president Trump zijn stempel op het Amerikaanse Hooggerechtshof. Hoe ver het roer naar rechts draait, moet nog blijken. Abortus wordt een eerste grote test.

Anti-abortusactivisten en voorstanders van het recht op abortus demonstreren op 1 november bij het Amerikaanse Hooggerechtshof in Washington.
Anti-abortusactivisten en voorstanders van het recht op abortus demonstreren op 1 november bij het Amerikaanse Hooggerechtshof in Washington. Foto Drew Angerer / Getty Images / AFP

Al tientallen jaren willen tegenstanders van abortus in de Verenigde Staten het recht terugdraaien van vrouwen om een zwangerschap te beëindigen. Deze woensdag krijgen ze de beste kans in een generatie om dat doel te bereiken bij het Hooggerechtshof, dat daar mogelijk meer dan ooit voor open staat — met dank aan oud-president Donald Trump.

Het Hof in Washington luistert dan naar pleidooien bij een proces rond een omstreden wet in Mississippi, die abortus bijna zonder uitzonderingen verbiedt na vijftien weken zwangerschap. Dat is in strijd met Roe v. Wade, de baanbrekende uitspraak van het Hof uit 1973 waarmee abortus landelijk werd gelegaliseerd vóór levensvatbaarheid van het ongeboren kind buiten de baarmoeder (rond 24 weken).

Als het Hof het verzoek van Mississippi inwilligt om een streep te halen door Roe v. Wade, kunnen ook andere staten het recht van vrouwen om een zwangerschap te beëindigen, wettelijk inperken of schrappen. Daarmee zou het federaal gegarandeerde recht op abortus na bijna een halve eeuw geschiedenis zijn. Een uitspraak wordt volgend jaar verwacht.

Voorstanders van het abortusrecht houden hun hart vast. Na drie benoemingen van hoge rechters door Trump aan het invloedrijke Hof zijn de kaarten geschud om Roe v. Wade eindelijk te vernietigen, zoals conservatieven en evangelicals vurig wensen. Trump beloofde voor zijn aantreden om rechters te benoemen die dat ook wilden — en had het geluk dat hij er tijdens zijn ambtstermijn drie kon voordragen. Vooral de benoeming van de streng katholieke Amy Coney Barrett als opvolger van de vorig jaar overleden Ruth Bader Ginsburg, een voorvechter van vrouwenrechten, zorgde voor een ruk naar rechts.

Lees ook: De abortuskliniek in Memphis krijgt het steeds moeilijker

Sinds eind vorig jaar heeft het negenkoppige Hof daardoor een conservatieve ‘supermeerderheid’ van zes conservatieve rechters tegen drie progressieven. Daarmee is een fundament gelegd voor potentieel verstrekkende veranderingen in de Amerikaanse maatschappij — niet alleen rond abortus, maar ook op gebieden als vuurwapenbezit, kiesrecht en scheiding van kerk en staat.

Beperking van het wapenbezit

„Er is zeker veel reden tot zorg”, zegt David Cole, juridisch directeur van de American Civil Liberties Union (ACLU). „President Trump beloofde om rechters te benoemen die Roe v. Wade zouden vernietigen, en in het tweede jaar van dat Hof heeft het een zaak aangenomen waarbij een staat vraagt om dat te doen”, zegt hij telefonisch. „De zaak gaat om rechten die al vijftig jaar gelden, en een verzwakking van die rechten zou zeer verontrustend zijn.”

Cole maakt zich ook zorgen over een zaak voor het Hof over wapenbezit, eveneens een heet hangijzer in de VS. Dat proces draait om de vraag of de staat New York beperkingen mag blijven stellen aan het buitenshuis dragen van vuurwapens. „Als het Hof staten zou verbieden om redelijke beperkingen op te leggen aan het dragen van vuurwapens in het openbaar, zou dat ook heel zorgelijk zijn.”

Conservatieve Amerikanen zien in de verrechtsing van het Hof juist een gouden kans om het land naar hun hand te zetten. Want hoewel een krappe meerderheid van conservatieve rechters aan het Hooggerechtshof al sinds de jaren zeventig gebruikelijk is, zijn conservatieve hoge rechters sinds de jaren dertig niet in zo’n sterke positie geweest als nu. In voorgaande jaren kon een progressieve vleugel van vier leden geregeld rekenen op steun van een gematigde rechter om progressieve doelen te bereiken; op die manier werd bijvoorbeeld in 2015 het homohuwelijk landelijk gelegaliseerd met een meerderheid van 5-4.

Nu moeten de drie overgebleven progressieve rechters steun winnen van twee conservatieven om tot een ‘liberaal’ oordeel te komen — een veel hogere drempel. In de afgelopen jaren ontpopte de conservatieve opperrechter John Roberts zich als een matigende ‘swing vote’, die soms meestemde met de progressieven. Zo hielp hij hen in 2012 bijvoorbeeld aan een meerderheid van 5-4 om de zorgwet van oud-president Barack Obama, ‘Obamacare’, in stand te houden.

Inmiddels is zelfs dat niet meer genoeg. Waarnemers houden er rekening mee dat het Hof in zijn nieuwe samenstelling een aanmerkelijk conservatievere koers gaat varen. „Vooral bij geschillen die samenhangen met partij-identiteit, zoals abortus, stemrecht, vuurwapens en godsdienst, komt het onder druk te staan om zaken langs partijlijnen te beslissen”, zegt Cole.

Hoe ver het Hooggerechtshof het roer naar rechts draait, is echter nog onzeker, wegens enkele remmende factoren. Om te beginnen zijn de hoge rechters gebonden aan het cruciale rechtsprincipe van stare decisis (letterlijk ‘blijf bij besloten zaken’), het beginsel dat eerdere uitspraken worden gerespecteerd. Alle rechters hechten aan die precedentwerking, een hoeksteen van het Amerikaanse juridische stelsel.

Hoewel sommige hoge rechters vinden dat Roe v. Wade verkeerd is besloten, is de vraag of ze ook bereid zijn een bijna vijftig jaar oud gevestigd recht te schrappen. Er is bovendien een dubbel precedent: bij de zaak Planned Parenthood v. Casey besloot het Hof in 1992, ook met een conservatieve meerderheid, om Roe v. Wade grotendeels overeind te houden. „Het enige dat nu anders is, is de samenstelling van het Hof”, zegt Cole. „Dat zou niet tot een ander resultaat moeten leiden.”

Daar komt bij dat het Hooggerechtshof geen politieke instelling is — en er belang aan hecht niet zo te worden gezien. Hoge rechters hameren bij toespraken op het principe van gerechtelijke onafhankelijkheid, dat onder druk staat in de gepolariseerde VS. „Dit Hof bestaat niet uit een stel partijdige lakeien”, zei hoge rechter Amy Coney Barrett in september.

Kloof met de publieke opinie

Waarnemers zijn zeer sceptisch. „Als hoge rechters niet als partijdige lakeien willen worden gezien, moeten ze zich niet als zodanig gedragen”, schreef Erwin Chemerinksy, decaan van de rechtenfaculteit van Berkeley, in de Los Angeles Times. Hij wijst erop dat uitspraken over het kiesrecht vaak precies volgens partijlijnen uitvallen.

Ook Cole wijst op die trend. Maar op andere gebieden is het Hof met zijn conservatieve ‘supermeerderheid’ de afgelopen termijn verrassend behoedzaam te werk gegaan, zegt hij. Het heeft de eerste zaken in de nieuwe samenstelling veelal besloten zonder vergaande wijzigingen van het recht te forceren. „De afgelopen termijn, de eerste met alle drie door Trump benoemde hoge rechters, heeft het Hof zijn best gedaan om het eens te worden”, zegt hij. „Dat heeft te maken met het besef dat als het zaken langs partijlijnen beslist, de legitimiteit van het Hof in het geding komt.”

De intensieve politieke strijd over benoemingen aan het Hooggerechtshof van de afgelopen jaren heeft een debat gevoed over hervorming van het Hof

Daarbij dreigt een kloof tussen het Hof en de publieke opinie. Hoewel Amerikanen ongeveer gelijk verdeeld zijn over abortus (49 procent acht zichzelf volgens een peiling van Gallup ‘pro-choice’, 47 procent ‘pro-life’) is een ruime meerderheid van rond 60 procent tegen het schrappen van het recht van een vrouw om erover te beslissen. Ook redelijke beperkingen van wapenbezit krijgen steun. Een reactionair Hof dat impopulaire maar vergaande uitspraken doet, kan aan gezag inboeten.

De intensieve politieke strijd over benoemingen aan het Hooggerechtshof van de afgelopen jaren heeft een debat gevoed over hervorming van het Hof, bijvoorbeeld door een limiet te stellen aan de ambtstermijn van hoge rechters (die nu worden benoemd voor het leven). Het Witte Huis heeft een commissie ingesteld om hervorming te bestuderen. Maar het is onwaarschijnlijk dat dat op korte termijn tot grondige hervormingen zal leiden. De laatste president die dat probeerde, was Franklin Roosevelt in 1937. Hij faalde, ondanks zijn grote populariteit.

„Als het Hof zich op een manier gaat gedragen die radicaal uit de pas loopt met de Amerikaanse bevolking, zou er druk kunnen ontstaan voor hervorming”, besluit Cole. Dit jaar wordt, met polariserende kwesties als abortus en vuurwapens op de agenda, dan ook de „ware test” voor het Hof in de nieuwe samenstelling.