Maximaal 90.000 testen. Hoe moet de GGD nu verder?

Personeelstekort GGD Het coronavirus blijft explosief groeien, maar de grenzen van de testcapaciteit en het bron- en contactonderzoek zijn bereikt.

Het GGD-testpaviljoen in Amsterdam Sloterdijk wordt druk bezocht. De maximale testcapaciteit van de GGD is inmiddels bereikt.
Het GGD-testpaviljoen in Amsterdam Sloterdijk wordt druk bezocht. De maximale testcapaciteit van de GGD is inmiddels bereikt. Foto Olivier Middendorp

Voor de coronacrisis vroeg Ellis Jeurissen, directeur publieke gezondheid bij de GGD Brabant-Zuidoost, zich nog weleens af of ze niet per ongeluk een defecte diensttelefoon had meegekregen. Vergeleken met haar eerdere baan als districtschef bij de politie was het wel erg stil.

Inmiddels is ze, samen met de 24 andere GGD-regio’s, vijf coronagolven verder. „Ik zou liegen als ik niet zou zeggen dat ik doodmoe aan het worden ben. Je staat én al twee jaar aan het hoofd van een GGD tijdens de crisis, én je hebt gewoon een toko te leiden, want al het andere werk gaat ook door én – in het geval van mijn GGD – heb je ook een ambulancedienst te runnen.”

Niet alleen Jeurissen is doodop, bij de hele GGD is na twintig maanden coronavirus duidelijk: het moet anders. Dit najaar moeten de GGD’s voor de derde keer de capaciteit uitbreiden. Meer mensen dan ooit willen zich laten testen, meer mensen dan ooit zijn besmet en moeten instructies krijgen over aan welke regels ze zich moeten houden.

De maximale testcapaciteit – op basis van prognoses vastgesteld op 90.000 tests per dag – werd twee weken geleden bereikt. Veel verder opschalen gaat niet, stellen GGD-medewerkers tegen NRC. De organisatie zal anders moeten worden ingericht.

Slechter dan slecht

In maart 2020 moesten de GGD’s een compleet nieuwe organisatie uit de grond stampen om het coronavirus te bestrijden. Normaal gesproken beheert de GGD consultatiebureaus, is het betrokken bij het Rijksvaccinatieprogramma of geeft het gezondheidsvoorlichting. Soms is er ook infectieziektebestrijding: bij een lokale uitbraak van de mazelen bijvoorbeeld.

Maar nooit wordt dat zó groot en duurt het zó lang als de coronacrisis. Die is van een totaal andere orde; er zijn gigantische teststraten nodig, en een leger aan bron- en contactonderzoekers en een massale vaccinatiecampagne. De coronatak groeide in sommige regio’s uit tot het dubbele aantal medewerkers dat de GGD normaliter in dienst had. Afgelopen voorjaar had Jeurissen 1.560 extra mensen in dienst, bovenop zo’n 750 medewerkers. Maar in de zomer, als het aantal besmettingen terugloopt, is er veel minder te doen. Steeds weer moet er met honderden personeelsleden geschoven worden.

Ook dit najaar was dat weer nodig, toen het virus harder terugkwam dan verwacht. „Dit is slechter dan het worstcasescenario”, zegt Jaap Eikelboom, programmadirecteur Covid-19 bij GGD GHOR. „Tegen deze explosieve groei valt nauwelijks op te werven of te werken.”

Toch had de GGD in het verleden al méér testcapaciteit: afgelopen december konden de GGD’s op papier 130.000 tests per dag afnemen. „Nu zitten we in een hele andere situatie”, zegt Eikelboom. Want het personeelstekort is niet alleen een probleem van de GGD, zegt Henk Bril, directeur publieke gezondheid in de GGD-regio Gelderland-Midden. De arbeidsmarkt is overal krap. „Als wij die mensen wegkapen om bij ons te komen werken, verschuift het probleem. Dan hebben wij voldoende testers, maar zijn er niet voldoende handen aan het bed.”

Er is bovendien een grote speler bijgekomen: Stichting Open Nederland, de organisatie achter het testen voor toegang, die bijna evenveel kan testen als de GGD’s. En dan moet de boostercampagne nog op gang komen, terwijl – in tegenstelling tot de periode van de massale vaccinatiecampagne eerder dit jaar – de vraag naar coronatesten torenhoog blijft.

Bron- en contactonderzoek

Door het hoge aantal positieve testen moeten de GGD’s duizenden bron- en contactonderzoeken per dag opstarten. Dat lukt niet meer. Het onderzoek, belangrijk om nieuwe besmettingen te voorkomen en om het verloop van de epidemie in de gaten te houden, is in alle regio’s volledig uitgekleed. Van slechts een op de vijf besmettingen is een mogelijke bron getraceerd.

Lees ook: ‘Het piept en het kraakt totdat we kunnen opschalen’

De nieuwe, zorgwekkende Omikronvariant drukt nog verder op de beschikbare onderzoekscapaciteit, zegt Bril, ook landelijke portefeuillehouder bron- en contactonderzoek namens de GGD’s. Het RIVM vroeg de GGD’s „intensief contactonderzoek” te doen bij reizigers uit zuidelijk Afrika. „Door slimmer te werken en niet alles op te branden aan bellen en nabellen, hopen we capaciteit vrij te spelen voor onderzoek naar specifieke contexten, plekken én varianten.” Ouderen (boven de 60) en jongeren (onder de 17) worden zoveel mogelijk nog wél gebeld. Maar het overgrote deel van de besmette personen ontvangt een bulk-e-mail van de GGD, met alleen uitleg over de leefregels.

Personeel achter de hand houden terwijl het virus ’s zomers sluimert en het werk stokt, is lastig vol te houden, merken de GGD’s. „Mensen willen zich toch ontwikkelen, het gros gaat niet op de bank zitten en afwachten tot ze wat mogen doen”, vertelt Eikelboom. Bovendien kwam het dagelijks leven afgelopen zomer weer op gang. Muzikanten, podiumbouwers, mensen die in de horeca werkten: ze gingen de afgelopen anderhalf jaar bij de GGD aan de slag, maar konden nu hun oude baan weer oppakken. Anderen gingen terug de schoolbanken in.

Een ander probleem is dat – bijna twee jaar na het begin van de crisis – de financiering van de crisis nog steeds incidenteel is, een kwartaal of een half jaar vooruit. Wie al drie tijdelijke contracten kreeg, moet nu een vast contract krijgen. Maar daarvoor is geen financiële dekking. Jeurissen moest zes weken geleden afscheid nemen van tweehonderd man personeel – bron- en contactonderzoekers, medewerkers van teststraten en prikposten die juist nu hard nodig zijn. „Het is continu mensen laten gaan en mensen opnieuw opleiden.”

Het ministerie van Volksgezondheid kwam vorige week met een lapmiddel: als iemand met een vast contract na de coronacrisis ontslagen moet worden, betaalt het ministerie de ontslagvergoeding en de WW. De GGD’s zijn blij met de maatregel. Brabant-Zuidoost is het oude personeel al weer aan het benaderen.

Wat heeft nog nut?

Steeds meer personeel inhuren om de strijd aan te binden met een exponentieel groeiend virus is altijd een verloren wedstrijd, beseffen de GGD’s. Jeurissen: „Het altijd maar denken in personeel, in capaciteit, dat kent zijn grenzen. We moeten nooit stoppen met bron- en contactonderzoek, maar in welke mate en in welke vorm dat staat echt ter discussie. Daar moeten andere antwoorden op komen dan nu. Je zult per regio moeten gaan nadenken over wat je de komende jaren nodig zal hebben, in de wetenschap dat we nog meerdere golven gaan krijgen.”

Bril wil de afdeling infectieziektebestrijding van de GGD Gelderland-Midden vergroten. „We hebben nu een bezetting van vijftien man, maar willen doorgroeien naar uiteindelijk vijftig medewerkers.” Een ander voorstel is het opzetten van een soort vrijwillige brandweer van bron- en contactonderzoekers die tijdens de coronacrisis zijn opgeleid. „Om in elk geval een extra capaciteit in één keer in te zetten,” zegt Bril.

De GGD is de testcapaciteit nog verder aan het opschalen, zegt Eikelboom. Vorige week woensdag werden bijna 105.000 tests afgenomen. Wat als het nog harder groeit? „Dan kom je bij een punt: hoe ver ga je daar nou in? Wat heeft nut? Met het huidige aantal besmettingen is het de vraag wat ‘zicht op het virus’ nog voor betekenis heeft, zeker gezien de testbereidheid van 42 procent. Ook voor de bron- en contactonderzoeken moet je keuzes gaan maken over wat nog effectief is. Er wordt nu nagedacht, dat staat ook in het laatste OMT-advies, over de rol van zelftesten. Als we daar meer mensen mee kunnen bereiken, dan is dat heel betekenisvol. En als het neveneffect is dat je voorselectie krijgt van wie zich bij de GGD laat testen, dan helpt dat ook om de druk te verminderen.”

Lees ook: Met bereiken testcapaciteit komt belangrijk ‘wapen’ tegen het coronavirus in de knel