Migratie in Europa. Van linksboven met de klok mee: Polen bewaakt de grens met Wit-Rusland; restanten van een bootje waarmee mensen het Kanaal wilden oversteken; Griekenland bewaakt de grens met Turkije; zeilboten die door smokkelaars vanuit Turkije naar Zuid-Italië zijn gebruikt.

Foto’s Kacper Pempel / Reuters, Johanna Geron / Reuters, Dimitris Alexoudis / EPA, Alessandra Tarantino / AP

Interview

‘Europa moet kiezen: een belangrijke speler zijn in de wereld, of een speeltje’

Brigid Laffan Keihard machtsvertoon heeft in de wereldpolitiek de plaats ingenomen van het beleid waarmee Europa invloedrijk werd: open kanalen, relaties met veel landen.

Wit-Rusland, dat migranten de EU in duwt. Het Verenigd Koninkrijk, dat afspraken over Noord-Ierland schendt en op ramkoers ligt met Frankrijk over migranten en visvergunningen. Rusland, dat stookt in de EU, op de Balkan en in Oekraïne.

Gevraagd waarom Europa plotseling omringd is met boze buren, zegt de Ierse hoogleraar Brigid Laffan, een van de toonaangevende analisten van de Europese politiek: „Wat hier gebeurt, doet me denken aan wat de Amerikaanse politicoloog George Modelski in 1989 schreef: dat er lange golven zijn van ongeveer honderd jaar, en dat mondiale grootmachten elkaar aan het eind daarvan van de troon proberen te stoten. Dat laatste transformeert de hele wereld. Vaak gaat dat gepaard met heftige conflicten. Wij lijken middenin zo’n transformatie te zitten. Elk land dekt zich in, past zich aan, probeert er zijn voordeel mee te doen. Veel van onze buren worden assertiever en agressiever, en gebruiken sharp power om ons te verzwakken. De grote vraag is wat dit met Europa doet. Europa is een bestuursvorm, geen staat. Geven lidstaten en burgers Europa de komende jaren de macht en de middelen om adequaat op alle nieuwe uitdagingen te reageren?”

Tien jaar lang, tot september dit jaar, was Brigid Laffan directeur en hoogleraar aan het prestigieuze European University Institute in Florence. Nu is ze met emeritaat en werkt ze, in Ierland, aan een boek over de handelwijze van de EU tijdens de Brexitonderhandelingen. De vraag die haar nu bezighoudt: blijft Europa een speler op het wereldtoneel, of wordt het een speeltje?

Wat is uw antwoord op die vraag?

„Ik weet het werkelijk niet. Europa is tot nog toe meestal sterker uit crises gekomen. Ik ben niet zo bang dat de boel instort. Tegelijkertijd: de hele wereldconstellatie is enorm aan het schuiven. Het risico dat Europa verstrikt raakt in gebeurtenissen zoals nu met Wit-Rusland, die gemakkelijk uit de hand kunnen lopen, wordt steeds groter. Als de VS inderdaad de mondiale hegemonie aan het kwijtraken zijn aan China, heeft Europa een groot probleem. De EU was lang een normatieve macht. En de VS staan qua normen dichter bij ons dan China. De EU is een groot en sterk handelsblok dat zelfs aan de andere kant van de wereld zijn standaarden kan dicteren. Onze strenge databeschermingsregels, voorschriften voor chemicaliën, en bescherming tegen kinderarbeid worden wereldwijd toegepast, anders komen producenten onze markt niet op. Ian Manners, een wetenschapper die zich bezighoudt met de normatieve macht van de EU, zei ooit: Europa bepaalt wat normaal is op de wereld. Maar dat gaat voorbij.”

Waarom gaat dat voorbij?

„Omdat de manier waarop Europa handel drijft, met zoveel mogelijk open kanalen en relaties met zoveel mogelijk andere landen, op de helling gaat. De VS konden met Europa lang de overhand over anderen hebben, omdat die anderen onze markt op wilden en er geen baat bij hadden dat wij deze dicht hielden. Daarom waren economische sancties een belangrijk machtsmiddel van de EU.

„Nu krijgt Europa zijn trekken thuis. Al die open kanalen maken ons kwetsbaar. Kijk naar het gedoe met Wit-Rusland: niet de EU gooit het kanaal dicht, maar Minsk doet dat. Het trapt en schopt op alle manieren tegen ons aan met de ‘scherpe macht’ die zo eigen is aan deze periode: je perforeert je tegenstander, je dringt tot in zijn binnenste door en raakt hem op zijn zwakste punt.

„Wij Europeanen hebben lang gedacht dat de rest van de wereld zo zou worden als wij, als we de anderen maar genoeg wortels en stokken voorhielden. Dat werkte min of meer, jarenlang, want zo zijn we een van de grootste economische machten ter wereld geworden. Maar nu is de rest van de wereld ons gepreek beu. Zij willen dat hún standaarden dominant worden, in plaats van de westerse. Er wordt nu een ander spel gespeeld. Dat van keihard, rauw machtsvertoon.”

Polen bewaakt de grens met Wit-Rusland. Kacper Pempel / Reuters

De hoge buitenlandvertegenwoordiger van de EU Josep Borrell zei laatst dat Europa ‘moet leren macht te gebruiken’.

„Wat wij moeten leren, is om een ánder soort macht te gebruiken. Niet enkel meer het multilaterale spel. Want daarmee zijn we afhankelijk van andere actoren. Neem het klimaat: wij kunnen een leidende rol spelen, maar als anderen zich niet aan de afspraken houden, is dat een verdomd riskante strategie.”

Wat moet Europa dan? Leren om meer op zichzelf te staan?

„Ja. We moeten assertiever worden, onze kwetsbaarheid verminderen. Op defensiegebied, bij voorbeeld. Maar hoe managen we dat? Het lijkt simpel: de enige in Europa die op defensiegebied de rest kan leiden, is Frankrijk. Maar willen andere EU-landen worden geleid door de Fransen? En hoe verhoudt zich dit tot de NAVO? Wat doet Rusland als de NAVO in actie komt? Of als de NAVO juist niet in actie komt? Dat zijn heikele vragen waar we al decennia omheen draaien omdat ze politiek gevoelig liggen. Nu alles beweegt, kunnen we er niet langer omheen.”

Wat betekent dit voor de Europese buitengrenzen?

„Toen we Schengen opzetten, wisten we: als je binnengrenzen in Europa uitgumt, moet je samen je buitengrenzen beter controleren. Maar we deden het niet. Pas nu landen buiten de EU migranten als wapens tegen ons inzetten, beginnen we ermee. Frontex, dat jaren niks mocht, groeit nu uit tot serieuze Europese grensbewaker. Maar nóg wil Polen Frontex niet aan de grens met Wit-Rusland hebben. Het ziet Frontex als vreemde pottenkijker, een aantasting van zijn soevereiniteit.”

Deze dilemma’s draaien allemaal om het feit dat de EU geen staat is. Is dit het grootste probleem?

„Individuele landen kunnen sneller reageren op nieuwe externe dreigingen dan Europa. In Europa moeten 27 landen samen een antwoord verzinnen op die nieuwe dreigingen. Dat antwoord is bovendien een compromis. Dus het is niet altijd meteen goed genoeg.

„We hebben geleerd om economisch met één stem te spreken. Dat heeft ons machtig gemaakt. Nu moeten we dat op buitenlands-politiek gebied ook leren. Hoe moeilijk die omslag is, zag je aan Duitsland. Kanselier Merkel bleef maar aan de export denken. Ik hoop dat de nieuwe regering wat meer oog heeft voor geopolitieke belangen.”

Zeilboten die door smokkelaars vanuit Turkije naar Zuid-Italië zijn gebruikt. Alessandra Tarantino/AP

Kan de EU imploderen?

„Dat zie ik niet snel gebeuren. Europa raakt meer en meer getraind in brandjes uittrappen. Tijdens de financiële crisis, de eurocrisis, Brexit en de pandemie hebben nationale leiders niet alleen laten zien dat ze de boel overeind willen houden. Ze hebben ook getoond dat Europa collectieve belangen heeft, net als China of de Verenigde Staten.

„Neem de gezamenlijke vaccinaankoop, die echt een succes is geworden. Of het gezamenlijke schuldpapier dat we hebben uitgegeven om EU-landen te helpen met de wederopbouw na Covid. Dat was voorheen echt ondenkbaar. De vraag is niet of de 27 bijeen willen blijven, maar of het ze lukt om de juiste reactie te formuleren op de nieuwe, scherpe dreigingen van autocratieën. Dit gaat dus over buitenlandbeleid. Over veiligheid. Daar ging Europa tot nog toe niet over, omdat het niet nodig was. Nou, nu is het wél nodig. Lidstaten kunnen dit niet alleen. Dus werken we eraan om het Europees te doen. Slagen we erin om de krachten daar te bundelen? Kunnen we scherp genoeg antwoorden? Zelfs als de wil er is, is het niet eenvoudig.”

Is de situatie aan de grens met Wit-Rusland in dat opzicht niet juist simpel? Alle EU-landen zijn het immers eens: geen migranten binnenlaten.

„Als Polen de grens opent, zegt het in feite tegen Loekasjenko: uw strategie werkt. Dus de EU wil het probleem buiten haar grenzen houden. En er, zoals altijd, een hoop geld tegenaan gooien. Uiteindelijk denk ik dat Polen Frontex ook wel binnenlaat. Interessant, want met een echte grenswacht wordt de EU steeds meer een soort staat.”

Kan dit een crisis zijn waar Europa sterker uitkomt?

„Wellicht. Maar het wordt tijd dat Europese leiders ophouden alles ‘crisis’ te noemen. Ze doen dat graag, omdat ze denken dat burgers hen dan makkelijker toestemming geven om in Europa in actie te komen.

„Zij gebruiken Brussel als een pot honing op tafel, om bijen te lokken.

Maar dat is nergens voor nodig. Ze hoeven zich helemaal niet achter crises te verschuilen. Meningsverschillen tussen landen zijn niet per se crises. Die zijn onderdeel van de normale Europese politiek, net zoals van de nationale politiek. Uit Eurobarometer-peilingen blijkt overigens dat burgers graag willen dat Europa vaker met één stem spreekt.”

Tot slot: heeft Brexit Europese politici, maar ook burgers, dichterbij elkaar gebracht?

„Het enige pluspunt van Brexit is dat Europa nu beter begrijpt dat je alleen de lusten van het lidmaatschap kunt hebben als je ook de lasten draagt. Wat het ook toont, is hoe pijnlijk het is om het complexe Europese breiwerk uit te halen. Het was beter geweest als het niet gebeurd was. Voor iedereen. Want nu hebben we er, helaas, nóg een lastig en grillig buurland bij.”