Reportage

De stewards zijn het geweld op het spoor bij azc Ter Apel helemaal zat

Geweld tegen treinpersoneel

Arriva-medewerkers hebben vaker te maken met geweld door zwartrijdende jongeren op de spoorverbinding richting het azc in Ter Apel. Geef ze handboeien, zegt de vakbond.

Gert Palm, steward op het traject Zwolle-Emmen: „Het zijn niet de KLM-vluchtelingen die voor problemen zorgen.”
Gert Palm, steward op het traject Zwolle-Emmen: „Het zijn niet de KLM-vluchtelingen die voor problemen zorgen.” Foto Kees van de Veen

Het gedonder begint soms al voordat de eerste trein vanuit Zwolle naar Emmen vertrekt, vertelt steward Gert Palm (52). Als hij om tien voor zes in de ochtend het perron oploopt voor de eerste rit van de dag, staan soms mensen die op het station hebben overnacht klaar voor vertrek. „En die kunnen een kort lontje hebben.”

Hij vraagt ze om hun vervoersbewijs en dan begint het. „You are a racist”, imiteert Palm de zwartrijders. Dan gaan ze trekken, duwen. Precies de grens opzoeken van het toelaatbare, zodat ze mee kunnen in de trein. „En ja”, zegt Palm, „de zwartrijders gaan ook vaak over de grens en dan komt het tot een handgemeen.”

Soms is het een week rustig in de treinen van vervoersorganisatie Arriva. De laatste tijd maken Palm en zijn collega’s vijf keer per maand geweldsincidenten mee. Vorige maand vond het heftigste incident plaats, op perron 15 in Zwolle. Een machinist werd door een groep jongens op de grond gewerkt en tegen zijn hoofd geschopt. Ze bleven doortrappen, terwijl hij op de grond lag. Hij vroeg alleen om een kaartje, zegt Palm.

Of die keer in juli met de spoorlopers bij Emmen, zegt Palm wat zachter omdat hij over een collega praat die naast hem staat. „Hij plukte ze van het spoor, kreeg een kopstoot en moest worden geopereerd.”

Deze middag loopt die steward weer met een glimlach door de trein, maar de machinist zit ziek thuis. Steward Palm: „Sommige collega’s hebben er echt tabak van.”

De overlast op de lijn Zwolle-Emmen neemt de afgelopen maanden toe. De spoorlijn is de verbinding om bij het aanmeld- en asielzoekerscentrum in Ter Apel te komen. Iedere asielzoeker die in Nederland aankomt, moet zich in Ter Apel melden. Velen nemen de trein van Zwolle naar Emmen en vervolgens de bus naar het azc in Ter Apel. In het asielzoekerscentrum verblijven ook ruim tweeduizend asielzoekers in afwachting van hun procedure.

Maar wie zijn die overlastgevers? „Niet die gezinnen”, wijst steward Palm naar twee vrouwen op een bankje met hun kinderen op perron 15 in Zwolle. „Ook niet die KLM-vluchtelingen”, zegt hij over een familie die met rolkoffers waar het vlieglabel nog aan hangt de trein in spurt. Palm: „En het zijn ook echt niet altijd asielzoekers, we hebben ook wel eens incidenten met mensen die bij de psychiatrische- en daklozenopvang in Emmen lopen.”

Lees ook: Asielpiek leidt tot boosheid bij de gemeente, en ‘bruine drab’ in het azc

Al wil Palm er ook niet omheen lullen. „Het zijn bijna altijd de ‘veiligelanders’.” Een bekende term voor iedereen uit Ter Apel en omstreken. Veiligelanders, dat zijn de (minderjarige) asielzoekers uit voornamelijk Noord-Afrika die geen kans hebben op een verblijfsvergunning in Nederland. „Boefjes van 16 tot 22 jaar”, weet Palm.

Arriva noteerde van januari tot en met oktober dit jaar alleen al op de Vechtdallijnen (waaronder de lijn Zwolle-Emmen) 33 strafbare incidenten, waarbij geweld werd gebruikt. Dat is meer dan in de voorgaande jaren, met nog twee maanden voor de boeg. In 2018 ging het nog om achttien strafbare incidenten.

„We zijn echt alle grenzen voorbij”, zegt regiodirecteur van Arriva, Jieskje Hollander. „Alleen in 2016 tijdens de hoge instroom van vluchtelingen zagen we meer incidenten. De afgelopen maanden nemen de heftige incidenten alleen maar toe.”

En dat heeft gevolgen: drie Arriva-medewerkers die werken op het tracé zaten de afgelopen maanden langdurig thuis vanwege verwondingen of stress.

Bodycams

Al jaren zet Arriva stewards in op de lijn Zwolle-Emmen, wat ongebruikelijk is op veel regionale trajecten, die geregeld alleen bemand worden door een machinist. Ook controleert Arriva alle passagiers op het perron op hun vervoersbewijs. „Maar”, zegt Palm, „sommige gasten lopen naar een ander perron, steken het spoor over en gaan via de andere kant de trein in.”

Er zijn al extra maatregelen getroffen: de stewards dragen bodycams en zijn via een noodknop verbonden met de treinverkeersleiders. Het is te weinig, zegt bestuurder Wim Eilert van de vakbond voor treinpersoneel VVMC: „Er moeten meer stewards op de treinen komen met beter materiaal, zoals handboeien.” Ook alle medewerkers op de lijn vinden dat er meer moet gebeuren, blijkt uit een brandbrief die ze vorige week naar de directie van Arriva stuurden: „Hoelang moet het nog duren voordat een collega zwaar lichamelijk letsel oploopt?”, schreven ze in de brief, ingezien door NRC.

Dat stadium zijn we allang voorbij, zegt regiodirecteur Jieske Hollander. „Als een machinist tegen zijn hoofd geschopt wordt, dan zijn we de grens al veel te ver over. Ik schaam me dood dat wij er niet in slagen een oplossing te vinden voor onze werknemers.”

Ook Hollander wil meer personeel inzetten. En vooral personeel met een geweldsbevoegdheid.

„We mogen nu alleen iemand losjes bij de schouder vastpakken”, zegt steward Gert Palm. Handboeien heeft hij niet. Fouilleren mag hij niet. Laat staan dat hij iemand zomaar de trein kan uitzetten. „We hebben een vervoersplicht, als iemand eenmaal in de trein zit, moet-ie mee.”

Bovendien kunnen de stewards vaak geen boetes uitdelen. „Onze medewerkers mogen alleen de naam van zwartrijders vragen”, zegt Hollander. „Vaak geven ze dan een naam op van een bekende profvoetballer.” En dan houdt het op. De stewards mogen geen identificatiebewijzen controleren in het register dat de politie bijvoorbeeld gebruikt. Hollander: „Ze moeten altijd de politie erbij roepen voor hulp, dat is echt vernederend voor ons personeel.”

„Dat is het probleem”, zegt Palm. „Er is geen oplossing, zolang de mensen niet worden bestraft voor hun gedrag.”

Daarom pleit Arriva voor meer stewards op de trein mét een geweldsbevoegdheid, zoals speciale teams bij de NS ook hebben. „Zo vreselijk ingewikkeld is het niet”, zegt Hollander. Al is daar volgens Arriva wel structureel 2,4 miljoen euro voor nodig. „Provincies, gemeenten en Den Haag spelen de rekening naar elkaar toe, terwijl onze mensen op de trein met de problemen zitten”, aldus Hollander.

Toch gebeurt er wel iets. Afgelopen week kwam er geld vrij vanuit het Rijk voor een bus van Zwolle naar Ter Apel – een route waarvan asielzoekers die voor het eerst in het land zijn gratis gebruik kunnen maken. „Een noodverbandje voor drie weken”, noemt de regiodirecteur het, daarna is het geld op. Hollander: „Natuurlijk is het goed om zo de druk op de trein te verlichten, maar de mensen die meereizen met de bus zijn het probleem niet. Het gaat om de veiligelanders, de groepen jonge mannen die voor crimineel gedrag zorgen en die mogen niet met de bus.”

Het ergste is dat het went

Ondertussen verschuift het probleem. Zwartrijders stappen vaak in op tussenstations waar geen controles zijn op het perron of reizen via Almelo en stappen in Mariënberg over op de trein naar Emmen. Ook op dat tracé heeft Arriva sinds november stewards gezet om overlast te voorkomen.

Het ergste is volgens steward Palm, die al negen jaar op de lijn tussen Zwolle en Emmen pendelt, dat het went. „Vorige week werd ik uitgescholden door een man die een croissant at en geen kaartje had. Een minuut later had ik die croissant op mijn gezicht”, vertelt hij. „Eigenlijk moet ik daarvan aangifte doen, maar ik ben er ondertussen zo weinig van onder de indruk dat ik het normaal begin te vinden. Erg is dat eigenlijk, hè?”