‘Zwarte lijst’ fiscus trof duizenden

Belastingdienst Wie eenmaal op de zogeheten FSV-lijst stond, kon zonder enige uitleg toeslagen kwijtraken.

Laurens van Putten / Hollandse Hoogte

De Belastingdienst heeft zeker duizenden mensen in financiële onzekerheid gestort door hen op een zwarte lijst te plaatsen, ook als er geen enkel bewijs was dat zij fraudeerden of iets anders misdeden.

Bij 750 huishoudens die op de lijst kwamen, zette de Belastingdienst zonder aanwijsbare reden toeslagen stop. Duizenden anderen werden vrijwel direct zonder verklaring onder verscherpt toezicht geplaatst, waardoor ze langdurig in financiële onzekerheid terechtkwamen.

Lees hier het achtergrondverhaal bij dit nieuws: Stond je eenmaal op de zwarte lijst dan kon het snel gaan

Dat blijkt uit nog ongepubliceerd onderzoek van advies- en accountantsbureau PwC naar een eerste deel van deze FSV-lijst, waarin NRC inzage heeft gehad. Het onderzoek, dat in opdracht van het kabinet is uitgevoerd, circuleert al weken op het ministerie van Financiën, maar is nog niet naar de Kamer gestuurd.

Opvallend is dat het toezichtsteam dat zich met de dossiers bezig hield, niet het fraudeteam is dat berucht werd door de Toeslagenaffaire. Het is onduidelijk of burgers die door plaatsing op de FSV-lijst in de problemen kwamen, al in aanmerking komen voor compensatie.

Eén foutje, geen schuldsanering

Dat de zogeheten Fraudesignaleringsvoorziening (FSV) bestond, was begin 2020 bekend geworden door onthullingen van RTL Nieuws en Trouw. Het systeem was bedoeld om vanaf een vroeg stadium signalen van fraude te verzamelen, maar groeide uit tot een register met de gegevens van naar schatting bijna 250.000 burgers.

In de praktijk kon ook een vaag vermoeden, een ‘tip’ van een ex-partner of een belletje van een burger om navraag te doen over de eigen toeslagen al voldoende zijn om op de lijst te belanden.

De Belastingdienst heeft het systeem vorig jaar uitgeschakeld, maar onduidelijk bleef hoe schadelijk een plekje op de lijst kon zijn. Uit dit eerste concrete onderzoek blijkt dat de gevolgen door de lijst enorm konden zijn.

Doordat mensen onder toezicht werden geplaatst, moesten ze soms jarenlang bewijsstukken aanleveren om hun recht op toeslag aan te tonen. Dat was streng. Maakten ze één fout, dan konden ze worden uitgesloten van schuldsanering. Bij anderen werd de toeslag stopgezet op de dag dat ze in het systeem werden geregistreerd, zonder onderzoek.

Het register bevatte allerlei randzaken. In zo’n vijfhonderd gevallen kwamen de onderzoekers soms uiterst gevoelige gegevens tegen in het register: over etniciteit en nationaliteit, medische gegevens, justitieel verleden en huurcontracten. Zo konden ook Facebook-foto’s – die moesten aantonen dat een burger wel degelijk een toeslagpartner had, wat vaak recht geeft op minder toeslag – in een dossier belanden.

Wie eenmaal door ambtenaren op de lijst was gezet, werd daarover niet geïnformeerd en kwam er zelden vanaf. Ook nadat het signaal was afgehandeld, bleef een registratie vrijwel altijd staan. Slechts 21 van alle 9.084 geregistreerde burgers werden uit het systeem verwijderd.

De groep mensen die via de toeslagenafdeling van de Belastingdienst op de lijst kwamen en nu door PwC onderzocht zijn, vormen slechts een fractie van het totaal. Uit verder onderzoek moet blijken wat de gevolgen waren voor de honderdduizenden mensen die via andere afdelingen op de lijst kwamen.

Demissionair staatssecretaris van Financiën Hans Vijlbrief (D66) erkende afgelopen week in een brief aan de Tweede Kamer dat FSV voor sommige burgers „onacceptabele gevolgen” had gehad, maar meldde daarin niets over de uitkomsten van het onderzoeksrapport. Het ministerie van Financiën laat ook nu weten dat het nog niet kan reageren op de inhoud van het rapport. PwC wil evenmin reageren.

Achtergrond pagina 7

Correctie: Hans Vijlbrief is staatssecretaris van Financiën, niet van Toeslagen zoals eerder gemeld.