De weg naar een nieuw akkoord tussen Iran en VS zal dit keer nog moeilijker zijn

Nucleaire onderhandelingen Iran en de VS pogen het nucleaire akkoord van 2015 te hernieuwen. De weg daarheen is nog moeilijker dan hij al was.

Journalisten krijgen een briefing van Iraanse functionarissen bij de nucleaire faciliteit van Fordo. Iran maakt inspecties door het IAEA steeds moeilijker.
Journalisten krijgen een briefing van Iraanse functionarissen bij de nucleaire faciliteit van Fordo. Iran maakt inspecties door het IAEA steeds moeilijker. Foto Atomic Energy Organization of Iran via AP

In het centrum van Wenen begint deze maandag na een half jaar weer het gependel tussen het Grand Hotel, verblijfplaats van de Iraanse onderhandelaars, en het Imperial Hotel schuin er tegenover, waar de Amerikaanse delegatie bivakkeert. Beide zijden willen aan de hand van Europese bemiddelaars het internationale nucleaire akkoord van 2015 nieuw leven inblazen, waaruit president Trump zich na drie jaar eenzijdig terugtrok. Iran hoopt op opheffing van zware economische sancties, de Amerikanen op beperking van het Iraanse nucleaire programma. Maar beide zijden lijken meer eisen te stellen aan een nieuw akkoord dan in juni. Vijf vragen over een hoofdpijndossier dat vooral voor het Midden-Oosten grote gevolgen kan hebben.

1 Waarom werden de onderhandelingen gestaakt?

Een paar maanden na het aantreden van Joe Biden werden de onderhandelingen over herstel van de deal hervat. In juni werden die al weer opgeschort omdat er in Iran zelf een regeringswisseling plaatsvond. Op dat moment leken Iraniërs en Amerikanen dicht bij een nieuwe overeenkomst. Maar de nieuw verkozen president Ebrahim Raisi, een vertrouweling van opperste leider Ali Khamenei die altijd veel sceptischer tegenover de deal had gestaan, wees de deal die voor lag af en wilde meer Amerikaanse concessies.

2 Hoe staat het met het Iraanse nucleaire programma?

Ondanks verschillende aanslagen op Iraanse nucleaire faciliteiten en ondanks de moord op Irans meest vooraanstaande atoomgeleerde – naar wordt aangenomen door Israël – breidt Iran zijn programma gestaag uit. Het Internationaal Atoomenergie-agentschap (IAEA) schat dat Iran inmiddels over 17,7 kilogram tot 60 procent verrijkt uranium beschikt. Nog eens 113,8 kilo is verrijkt tot 30 procent. Voor kernwapens is 90 procent verrijkt uranium nodig. Volgens het akkoord van 2015 zou Iran slechts uranium tot 3,67 procent hebben mogen verrijken.

Noch Iran, noch de VS hebben een goed plan B als er geen nieuw akkoord komt

Alex Vatanka, Midden-Oosten-analist

Na de Amerikaanse terugtrekking lapte Iran die voorwaarde aan zijn laars. Ook heeft Teheran de inspecties van het IAEA op een laag pitje gezet. Volgens sommige schattingen zou het Iran nu nog maar drie weken kosten om voldoende verrijkt uranium voor een kernwapen te produceren, al mist het nog de technische mogelijkheden om dat ook daadwerkelijk in stelling te brengen. Iran houdt overigens vol dat het niet naar kernwapens streeft. Volgens Alex Vatanka, Iran-analist van het Middle East Institute in Washington, gebruikt Iran dat uranium vooral als pressiemiddel. „Er zijn geen aanwijzingen dat ze bezig zijn om het voor kernwapens aan te wenden. Khamenei heeft in een fatwa ook gezegd dat een kernwapen on-islamitisch is.”

3 Wil Iran als het erop aankomt wel een akkoord?

De Iraanse economie heeft zwaar te lijden onder de Amerikaanse sancties. De inflatie bedraagt er ruim 45 procent per jaar en de rial is al 11 procent in koers gedaald sinds Raisi’s aantreden. De bevolking klaagt over stijgende voedselprijzen. De invoer van buitenlandse producten, zoals huishoudelijke apparaten uit Zuid-Korea, is stilgelegd. „Mijn lezing is dat de Iraanse leiders nog steeds bij voorkeur een nieuw akkoord zouden sluiten wegens de economische voordelen”, zegt Tobias Borck, Midden-Oosten-analist bij de Britse denktank RUSI. „Maar ze denken dat het loont nog wat harder te duwen om concessies te bereiken, en dat ze het beleid van maximale druk van de VS best wat langer kunnen weerstaan. Maar ze kunnen zich daarmee ook misrekenen.”

Ook Vatanka denkt dat Iran veel bij een akkoord heeft te winnen. „Zonder deal zouden ze nieuwe sociale onrust riskeren. Er is nu al veel boosheid bij de bevolking over de economische problemen. Als Iran er realistisch naar kijkt en niet ideologisch, zal het inzien dat het verstandiger is om niet honderden miljarden dollars per jaar te blijven verliezen door de sancties.”

4 En hoe denken de Amerikanen over een nieuw akkoord?

Ook de regering-Biden wil liever een diplomatieke oplossing. Maar ze is niet bereid daarvoor door het stof te gaan. Vatanka: „De realiteit is dat de VS zich niet zullen verontschuldigen voor wat Trump heeft gedaan. En Biden zal Iran ook geen garantie willen en kunnen geven dat de VS zich nooit meer uit zo’n akkoord terugtrekken, zoals de Iraniërs eisen.”

Of er een deal uit rolt of een interim-akkoord – waarbij Iran zijn verrijking van uranium bijvoorbeeld bevriest in ruil voor opheffing van enkele sancties, terwijl de partijen intussen verder onderhandelen – durft Borck niet te zeggen. In het algemeen is volgens hem de grote vraag wat de Amerikanen nu in het Midden-Oosten willen. „Geen toename van hun militaire aanwezigheid en zeker geen nieuwe oorlog, maar wat ze wel willen, weet niemand. Hun terugtrekking uit Afghanistan heeft voor veel onzekerheid in de regio gezorgd.” Vooral Republikeinen vinden dat het oude akkoord niet ver genoeg ging en dat er onder meer ook beperkingen op Irans raketten moeten komen.

5 Wat gebeurt er als er geen nieuw akkoord komt?

„Noch Iran, noch de VS hebben een goed plan B”, zegt Vatanka. De VS hebben voor dat geval met meer sancties gedreigd, maar die zullen vermoedelijk weinig uithalen. Biden en zijn minister van Buitenlandse Zaken Blinken hebben ook gezinspeeld op militaire maatregelen. Generaal Kenneth McKenzie zei in Time: „Onze president zei dat zij (de Iraniërs, red.) geen kernwapen zullen hebben.”

Lees ook deze column van Carolien Roelants: Bombardeert de Israëlische luchtmacht morgen Iran?

Nog bezorgder over een Iraanse kernbom is Israël. „Het ziet die als een existentiële bedreiging”, zegt Borck. De Israëlische regering heeft 1,5 miljard dollar extra uitgetrokken voor meer vliegtuigen en andere militaire middelen om zo nodig actie te ondernemen. Ook circuleren er berichten over nieuwe zware Amerikaanse bommen waarmee bunkers bij nucleaire installaties zoals die in Iran kunnen worden verwoest. Maar volgens Vatanka prefereert ook Israël een deal. „Iran heeft dan minder verrijkt uranium en Israël zou nog altijd kunnen doen wat het wil tegen Iran omdat het zelf geen partij is bij het akkoord.”

Net zo bezorgd als Israël zijn de Golfstaten. „Iran heeft al herhaaldelijk gezegd dat het na een aanval terug zou slaan tegen de bondgenoten van de Verenigde Staten. Borck: „Dat nemen de Golfstaten heel serieus. Een stad als Dubai, die een knooppunt voor handel wil zijn, is heel kwetsbaar.”