Opinie

Het sleutelwoord is nu: naar elkaar luisteren

Louise O. Fresco

Van een bedreiging van de volksgezondheid riskeert de pandemie nu een bedreiging van het weefsel van de samenleving te worden: een aantasting van het wederzijdse vertrouwen en de solidariteit tussen bevolkingsgroepen en generaties. Die aantasting komt bovenop de bedreiging die uitgaat van het eroderende gezag van de overheid en de wetenschap.

Het is nu bon ton geworden dat de ene helft van de spraakmakende gemeente in de media de andere dagelijks op de korrel neemt, zwalkend en met hagel schietend. Wat ook niet helpt zijn soms verwarrende, te langdradige persconferenties met telkens net iets andere boodschappen die lastig naar de alledaagse praktijk te vertalen zijn.

De pandemie legt onderliggende scheuren in de samenleving bloot. Ongenoegen komt boven als hete lava die zich een weg naar de oppervlakte baant, stoom produceert maar blijft stromen ook al worden brandjes tijdelijk geblust. Die hete lava houd je niet in toom door het klassieke poldermodel. In metaforische zin is het grote slachtoffer van de pandemie het alom geroemde poldermodel van overleg en redelijkheid. In plaats van tevredenheid met bereikte compromissen overheersen nu somberheid, kritiek en polarisatie.

Tegen fatalisme moeten we ons met man en macht, met vrouw en vrolijkheid verzetten. Allereerst wordt dit land nog steeds bevolkt door een grote meerderheid van goedwillende burgers, heel veel bewonderenswaardige deskundigen in de zorg en bijna ongelimiteerde collectieve middelen waar iedereen alleen maar dankbaar voor kan zijn. Vraag je even af hoe het je zou vergaan in Malawi of Myanmar en het klagen vergaat je. Wat ons nu te doen staat is te bedenken welke nieuwe democratische instrumenten hier nodig zijn. Wat hebben we, naast voorlichting, persconferenties en wetgeving? En vooral: welke rol kunnen wetenschap en feiten spelen?

Nu er niet meer alleen sprake is van een ‘outbreak’ maar van een chronische crisis, stuurloosheid en gebrek aan draagvlak hebben we meer nodig dan een OMT geflankeerd met gedragswetenschappers. Het gesprek over de toekomst kan niet uitsluitend door deskundigen gevoerd worden. Er is geen magische formule, behalve een sleutelwoord. In gesprek te gaan over twijfels betekent: wederzijds luisteren en dialoog. Levensbeschouwelijke leiders horen daarbij, net als jongeren in wijken en op scholen. Angst, twijfel en complotgedachtes moeten expliciet gemaakt worden. Onder degenen die zich niet laten vaccineren doen verhalen de ronde dat de hoge heren zich zelf niet laten vaccineren, plus anekdotes van vreselijke verzwegen bijwerkingen en vaccins als een manier om de bevolking te controleren. Dat los je niet op door tegenspraak gelardeerd met grafieken.

Er is nu nauwelijks een plaats waar misverstanden en angsten buiten de bubbel van ‘gelovigen’ ruimte krijgen. In een moderne complexe samenleving moet ruimte zijn voor ambiguïteit en het toelaten van onzekerheid van burgers. Niet omdat de waarheid in het midden ligt, maar omdat draagvlak pas ontstaat als iedereen zich gehoord voelt en met zijn angst naar buiten durft te komen, in plaats van die in kleine kring van gelijkgestemden telkens bevestigd en uitvergroot te zien. Dat kost tijd.

Een democratie die populistisch noch willekeurig wil zijn baseert haar besluitvorming op solide wetenschap. Solide betekent niet dat wetenschap de waarheid in pacht heeft en de overheid daarom niet kan falen. Solide betekent dat vertrouwen de voedingsbodem vormt voor voortschrijdend inzicht en dat openlijk over onzekerheid gesproken wordt. Dat geldt voor deze pandemie, maar net zo goed voor de energie- en technologietransitie of de nieuwe ruimtelijke ordening die ons deze eeuw te wachten staan.

Louise O. Fresco is schrijfster en voorzitter raad van bestuur van Wageningen University & Research (louiseofresco.com).