Reportage

Met excuses aan transgenders maakt demissionair kabinet belangrijk gebaar

Transpersonen De Nederlandse overheid maakte zaterdag – als eerste land ter wereld – excuses voor falende wetgeving voor trans- en interseksepersonen. „Onvoorstelbaar dat dit ooit zo is besloten.”

Een ervaringsdeskundige krijgt bloemen in de Ridderzaal waar demissionair minister Ingrid van Engelshoven (Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, D66) namens het kabinet excuses aanbiedt voor de Transgenderwet.
Een ervaringsdeskundige krijgt bloemen in de Ridderzaal waar demissionair minister Ingrid van Engelshoven (Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, D66) namens het kabinet excuses aanbiedt voor de Transgenderwet. Foto Olaf Kraak/ANP

De Ridderzaal op het Haagse Binnenhof heeft op deze miezerige zaterdagmiddag wel wat weg van een monumentaal grand café. Genodigden zitten aan wit gedekte tafeltjes, er wordt koffie en thee geserveerd, uit de speakers klinkt zachte muzak. De sfeer is er een van plechtige verwachting.

Vandaag zal demissionair minister Ingrid van Engelshoven (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, D66) namens het kabinet excuses aanbieden voor de gevolgen van de oude Wet Wijziging Geslacht (beter bekend als Transgenderwet) uit 1985, die het voor het eerst mogelijk maakte om het geslacht te wijzigen in de geboorteakte, en dus ook in diploma’s, identiteits- en rijbewijzen.

De wet werd destijds beschouwd als een belangrijke doorbraak in de emancipatie van wat toen nog transseksuelen werden genoemd, maar vanwege de harde voorwaarden waren de gevolgen catastrofaal. Wie juridisch van geslacht wilde veranderen, moest fysiek zoveel mogelijk een geslachtsverandering hebben ondergaan (door hormoonbehandeling en zware operaties) en moest blijvend onvruchtbaar zijn. Tot 2001 was het bovendien verplicht om te scheiden van je partner.

Loodzware keuze

De wet plaatste veel trans- en interseksepersonen (mensen die geboren zijn met zowel mannelijke als vrouwelijke geslachtskenmerken) voor een loodzware keuze: óf ze ondergingen sterilisatie en zware ingrepen in het lichaam, óf ze probeerden te leven met de dichotomie tussen de genderidentiteit die ze hadden gekozen en het geslacht (m/v) in hun paspoort.

Door de wet werden veel transpersonen gedwongen hun kinderwens op te offeren voor hun juridische geslachtsverandering. Anderen, zoals ethicus Mijke van der Drift, werden door dokters en psychologen met zachte dwang een pad opgestuurd dat ze het liefste maar ten dele hadden afgelegd. Het idee ‘geboren te zijn in het verkeerde lichaam’ sprak haar nooit aan. Van der Drift was professioneel danser, in het weekend zette ze graag een pruik op en trok ze een jurk aan voor een wilde avond op legerkisten.

Begin deze eeuw meldde Van der Drift zich toch bij de genderkliniek van de Vrije Universiteit van Amsterdam. „Ik weet nog heel goed dat ik aan het begin van het traject zei: ik wil niet van het ene hokje naar het andere hokje. Maar dat was het enige wat mogelijk was.”

Pas in 2014 werd de Transgenderwet aangepast en is een verklaring van een deskundige voldoende om juridisch van geslacht te veranderen.

In de tussentijd, zo zegt Brand Berghouwer, voorzitter van Transgender netwerk Nederland (TNN), heeft de overheid fundamentele mensenrechten geschonden: het recht op privacy, het recht lichamelijke integriteit en het recht op gezinsleven.

Schadevergoeding

Nadat organisaties als TNN en bureau Clara Wichmann en de Nederlandse organisatie voor seksediversiteit (NNID) de overheid aansprakelijk hadden gesteld voor het aangedane leed, kwam er een schadevergoeding van 5.000 euro. Verschillende sprekers in de Ridderzaal bekritiseren zaterdag dit bedrag. Zweden keerde vier keer zoveel uit, zo brengt Willemijn van Kempen, een van de initiatiefnemers van de klacht tegen de overheid, in herinnering.

Dat wil niet zeggen dat de excuses van de Nederlandse overheid niet worden gewaardeerd – Nederland is het eerste land ter wereld dat zijn verontschuldigingen aanbiedt voor falende wetgeving op het gebied van transgender en intersekse.

„Ik sta hier met een zwaar gemoed”, zegt demissionair minister van Engelshoven. „Natuurlijk horen normen over hoe lichamen er uit moeten zien niet thuis in een wet. En een wet moet een mens al helemaal nooit dwingen tot een operatie.”

Na afloop blijkt Van Engelshoven oprecht aangedaan. „Ik blijf het onvoorstelbaar vinden dat dit in 1985 in Nederland zo is besloten en dat het tot 2014 zo is gebleven.” In het kabinet was er geen discussie over de boetedoening die het zonet heeft gedaan, zo vertelt de minister. Wat Van Engelshoven betreft wordt de wetgeving uitgebreid – bijvoorbeeld met een financiële regeling voor transpersonen die een geslachtsverandering ondergaan. De minister zou ook „zo snel mogelijk en waar mogelijk” af willen van de registratie van het geslacht.

Maar Van Engelshoven is zich bewust van de weerstand die dat soms oproept. Toen de NS in 2017 het ‘geachte dames en heren’ veranderde in ‘geachte reizigers’ leidde dat woedende reacties. „Ik maak me zorgen over het maatschappelijk klimaat voor transgender- en interseksepersonen. Dat maakt dat deze excuses nu zo ongelooflijk belangrijk zijn.”