Van plastic flesjes naar drankkartons – maar hoe duurzaam zijn die?

Plastic flesjes Zwerfafval terugdringen kun je niet aan de consument overlaten, vond het kabinet. Dus voerde het statiegeld in op plastic flesjes. En toen verschenen ineens die drankkartons.

Foto Thomas Nondh Jansen

Nee, echt, het was niet bedoeld als vervanger van plastic flesjes. Zo luidde althans de uitleg van Jumbo nadat de supermarktketen eind september een drankkarton met water op de markt had gebracht.

Een truc om het nieuwe statiegeld op plastic flesjes te vermijden, vermoedde consumentenprogramma Kassa, dat Jumbo om opheldering vroeg. Volgens de keten was dat niet zo, maar ze haalde de drankkartons in oktober wel uit de schappen. De verpakkingen waren toch niet echt duurzaam.

Sinds 1 juli 2021 geldt een statiegeldplicht voor plastic flesjes. Na jaren van tegenstribbelen door drankenbranche en supermarkten, dat wel. In een statiegeldsysteem worden zij medeverantwoordelijk voor correct recyclen: zij moeten de boel inzamelen en verwerken. Het gedoe en de kosten die daarbij komen kijken, vinden ze over het algemeen niet fijn.

Voormalig staatssecretaris Stientje van Veldhoven (Infrastructuur en Waterstaat, D66) had daar geen boodschap aan. Zij concludeerde dat het zwerfafval niet snel genoeg afnam als dit alleen afhing van het goede gedrag van de consument, en kondigde de maatregel begin 2020 aan. Het was een politiek besluit dat in theorie een groot verschil zou kunnen maken. Uit buitenlandse cijfers is al bekend dat zwerfafval afneemt wanneer er statiegeld op een verpakking zit.

Alleen: sindsdien brachten sommige bedrijven dranken in kartonnen verpakking op de markt. Daarmee lijkt het er sterk op dat ze hun verantwoordelijkheid om duurzamer te worden proberen te ontlopen.

Naast Jumbo kwam ook het Nederlandse watermerk Bar-le-Duc (de bron ligt ergens onder een Utrechts industrieterrein) afgelopen zomer met water in duurzamere pakken. Een enkele Albert Heijn-vestiging adverteerde zelfs even specifiek met de nieuwe Bar-le-Duc-kartons, met de nadrukkelijke boodschap dat er geen statiegeld op zat. En dan is er nog Unilever, dat half 2020 met de nieuwe waterproducten van B-Better Water kwam – in drankkartons.

Opmars van de drankkartons

Eventjes althans. Deze week werd bekend dat Unilever stopt met B-Better. Een duidelijke reden gaf het niet.

Of de opmars van de drankkartons echt verband houdt met het statiegeldsysteem, valt niet met zekerheid vast te stellen. Maar de timing is op z’n minst opmerkelijk, meent Rob Buurman van Recycling Netwerk Nederland. Hij volgt nauwgezet wat er zoal in de schappen verschijnt en hoe de drankenwereld omgaat met het nieuwe systeem. Heel verrast is hij niet: „Er zijn partijen die zich in dit dossier heel conservatief blijven opstellen.” Zo zijn supermarkten erg bang dat ze steeds meer soorten verpakkingen moeten inzamelen. Dat zien ze volgens Buurman niet als hun „corebusiness”.

Drankkartons zijn in veel gevallen niet gemakkelijk hoogwaardig te recyclen, gezien de mix van karton, aluminium en plastic

Blijft de vraag: hoe erg is het om drankkartons te gebruiken? Over de voor- en nadelen voor het milieu van plastic flesjes en drankkartons bestond al vóór de invoering van statiegeld discussie. Drankkartons zijn in veel gevallen niet gemakkelijk hoogwaardig te recyclen, gezien de mix van karton, aluminium en plastic. Unilever zei bij B-Better voor drankkartons te hebben gekozen omdat bij fabricage hiervan minder CO2 vrijkomt dan bij die van een plastic fles.

Wat in ieder geval bijna zeker is: statiegeld op – hoogwaardig te recyclen – plastic flesjes werkt ook in Nederland om zwerfafval tegen te gaan. Ze komen sinds juli minder in de omgeving terecht. Dat is de voorlopige conclusie van ‘zwerfinator’ Dirk Groot, die zich voltijds bezighoudt met afval opruimen in Nederland en er statistieken over bijhoudt. Hij komt de laatste maanden veel minder plastic flesjes tegen op straat, zegt hij. Per vierkante kilometer gaat het nu om ongeveer 2,8 flesjes, tegenover 5,4 in het laatste kwartaal van 2020.

Ergens is het paradoxaal: een lang verguisde verpakking als het plastic flesje wordt door het retoursysteem in zekere zin opeens een goede. Daarom, vinden Groot en veel milieuorganisaties, is het nodig statiegeld op veel meer typen verpakkingen in te voeren. Groot: „Het afval krijgt dan een bepaalde waarde.” Mensen rapen het ook sneller op, meent hij. „Mijn kinderen komen nu ook vaker met plastic flesjes thuis, na een paar weken hebben ze dan 5 euro.”

Ook Rijkswaterstaat onderzoekt de impact van het statiegeldbeleid op het zwerfafval. Daarvan worden de resultaten volgend jaar bekend.