Anderhalf jaar lang hing het coronabeleid met plakband aan elkaar – wat als ook het plakband begint los te laten?

Coronavirus Terwijl de verdeeldheid groeit binnen het kabinet, OMT en de Kamer, neemt de steun voor beleid af en loopt de zorg verder vast. Ook het ‘preekje’ van Rutte De Jonge hielp niet.

Actievoerders in het centrum van Breda afgelopen week tijdens een muzikale demonstratie tegen de coronamaatregelen.
Actievoerders in het centrum van Breda afgelopen week tijdens een muzikale demonstratie tegen de coronamaatregelen. Foto Rob Engelaar/ANP

Anderhalf jaar lang hing het coronabeleid met plakband aan elkaar – wat wil je, met zo’n ontwrichtende crisis zonder een dag voorbereiding. Maar wat als ook het plakband begint los te laten?

Dat is de afgelopen weken langzaam maar zeker aan het gebeuren. De afgelopen twintig maanden dreef het coronabeleid op adviezen van het OMT waarmee meningsverschillen in het kabinet beslecht konden worden, op de Tweede Kamer die telkens zonder al te veel bezwaren instemde met de maatregelen, op ziekenhuizen die behandelingen afzegden om acute zorg te leveren, op de testcapaciteit die steeds tóch nog verder kon worden uitgebreid, op een flinke meerderheid van de bevolking die de regels opvolgde. Het was verre van ideaal, maar de allerzwartste scenario’s konden ermee worden afgewend.

Na twintig maanden loopt dat nu allemaal tegelijk vast – juist op het moment dat de crisis tóch niet afgelopen blijkt te zijn.

Neem het OMT, waar het kabinet al die tijd zwaar op heeft geleund. ‘De wetenschap is leidend’, was al die tijd de slogan. Maar daaraan vasthouden wordt een stuk lastiger als de wetenschappers het ook niet meer met elkaar eens zijn. Waar het OMT vroeger specifieke maatregelen adviseerde, zijn er de afgelopen maanden vaker verschillende pakketten waaruit het kabinet kan kiezen. Voor het kabinet wordt het daardoor moeilijker om met de OMT-adviezen te schermen – er moeten politieke keuzes worden gemaakt.

Verkeerde debat

Dat levert soms irritaties op tussen kabinet en OMT-leden. Zo ergerden Diederik Gommers (in een hoorzitting in de Kamer) en Marc Bonten (bij Nieuwsuur) zich afgelopen week openlijk aan de houding van de politiek. Gommers tikte de Kamer op de vingers: ze waren het verkeerde debat aan het voeren, vond hij, het moest over nieuwe maatregelen gaan en niet over 2G – een maatregel die, geeft ook het kabinet toe, alleen effectief is bij een laag aantal besmettingen. Je kunt niet én de zorg ontlasten én sectoren open houden én mensen alle vrijheid geven om zich niet te laten vaccineren, stelde Bonten. „De politiek moet nu echt keuzes gaan maken.”

Aan de andere kant ergeren bewindslieden zich aan OMT-leden die zich in het openbaar uitspreken over maatregelen. Gommers zei bijvoorbeeld dat er een „zware lockdown, inclusief het sluiten van scholen” moest worden ingevoerd. OMT-lid Károly Illy wil juist koste wat kost de scholen open houden – dan nog liever de avondklok, zei hij bij BNR. Het kabinet krijgt inmiddels niet meer één advies per brief, maar van elk OMT-lid een advies in de media. Demissionair minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) reageerde afgelopen week op het Binnenhof geprikkeld op „wat individuele OMT-leden aan talkshowtafels gezegd hebben”.

Bewindslieden ergeren zich aan OMT-leden die zich in talkshows uitspreken

Niet alleen het OMT blijkt verdeeld. Ook in de Kamer kan het kabinet niet langer rekenen op een meerderheid voor praktisch elke maatregel die doorgevoerd wordt, zoals bijna twee jaar wel het geval was. Nu stuit het kabinet op weerstand bij de invoering van 2G. VVD, D66 en waarschijnlijk ook CDA willen wel instemmen, maar ChristenUnie wil er eigenlijk niet aan en andere partijen die het kabinet weleens te hulp schoten lieten al weten tegen te stemmen (Volt) of twijfelen nog (PvdA). In september werd de brede inzet van de coronapas, onder meer in de horeca, ook al met een kleine meerderheid aangenomen. Steun voor het coronabeleid is, kortom, niet langer vanzelfsprekend.

Solidariteit is verdwenen

De ziekenhuizen werden de afgelopen twintig maanden het zwaarst belast, en daar is de rek er dan ook helemaal uit. Er zijn niet meer maar mínder IC-verpleegkundigen dan voor de coronacrisis. Ziekenhuizen zeggen niet op te kunnen schalen naar 1.350 IC-bedden, terwijl minister De Jonge daar wel op rekent.

Ook binnen ziekenhuizen lopen spanningen op. Waar er in de eerste golf nog saamhorigheid was binnen de ziekenhuizen, is die solidariteit nu soms weg, bleek uit een reportage van NRC in de zorginstelling Zuyderland. Artsen blijven achter hun eigen patiënten staan en willen liever geen operaties afbellen omdat coronapatiënten zorg nodig hebben.

Ook de GGD’s, die andere belangrijke uitvoeringsorganisaties in de coronacrisis, kampen met een groot personeelstekort. Die diensten hebben sinds maart 2020 een totaal nieuwe organisatie uit de grond moeten stampen om te testen, bron- en contactonderzoek te doen en te vaccineren. Maar het lukte niet om personeel vast te houden: in rustigere periodes vertrokken medewerkers weer omdat ze zich verveelden, en na drie tijdelijke contracten kon een GGD geen vast contract aanbieden omdat daar de financiële dekking niet voor was. Die kwam er afgelopen week alsnog, maar GGD’s hebben al afscheid moeten nemen van honderden werknemers. Onder meer daardoor schiet de testcapaciteit tekort. Dat kwam eerder voor, maar dan werd er steeds opgeschaald. GGD’s vragen zich af of dat nu nog veel verder kan.

Het wordt daardoor extra lastig voor de bevolking om zich aan één van de belangrijkste basismaatregelen te houden: testen bij klachten.

Lees ook dit artikel over de nieuwe omikron-variant: Nieuwe coronavariant heeft extreem veel mutaties: ‘ongekend en verontrustend’

Andere regels worden na twintig maanden coronacrisis steeds moeilijker om na te leven, blijkt uit gedragsonderzoek van het RIVM. Afstand houden, drukte vermijden, in quarantaine gaan: niet eerder vonden mensen het zo moeilijk als nu. Daardoor leven ze de regels steeds minder goed na, terwijl het draagvlak voor het coronabeleid nog wel redelijk hoog is.

Het kabinet had gehoopt door de naleving strengere maatregelen toch nog af te wenden. Maar ook een ‘preekje’ van Rutte en De Jonge, eerder deze week, hielp niet.