Opinie

‘Nu breken we hier de rotzooi af’

Boijmans pronkt met de opening van het Depot, maar vierde het honderdste geboortejaar van de Duitse topkunstenaar Joseph Beuys niet mee. Terwijl diens beroemde Grond er ligt te verstoffen. Het museum is de kunstenaar en zijn sociale sculptuur artistiek-politiek kwijtgeraakt, vindt Johannes Bongers.

Illustratie Stella Smienk

In het Stedelijk Museum Amsterdam heeft de collectie hoogtepunten in de Base, de kelder, zijn langste tijd gehad. Deze opstelling werd meteen te veel als een depot ervaren en ondermijnt de soevereiniteit en de artistiek-politieke stem van kunst. Tijdens de opening verklaarde architect Rem Koolhaas dat een depot-opstelling het machismo van moderne kunst kon helpen afbreken. Ruimte zou vrijkomen voor nieuwe en ongehoorde stemmen en verhalen. Dit riep meteen de vraag op hoe het machismo van de interventie zelf moet worden verstaan; voor de totstandkoming leverde Tata 160 ton staal, stelde zich gehard kunstkader op en waren vele euro’s nodig. De stemmen hebben inmiddels geklonken: de tentoonstellingsarchitectuur zal worden afgebroken.

Dit jaar is in Amersfoort door diverse grote musea een collectief depot geopend. Denk aan mogelijke uitwisseling van expertise en kunstwerken. Maar bij Museum Boijmans Van Beuningen zijn de jaren 90 teruggekeerd. Een spiegelend kunstdepot naast het museum, dat ook wel ‘De pot’ wordt genoemd. Ik houd het op een glimmende Bonbon.

Hier gaat het net als in de Base om presentatie. De kunstwerken, gesorteerd op materiaal zijn ‘verlost’ van soevereiniteit, geschiedenis en artistiek-politieke stem. Kunst is design geworden. Het museum zelf staat de komende jaren leeg om verbouwd te worden, al ontbreekt het geld ervoor.

Lees ook dit artikel over de nieuwe blikvanger van Rotterdam: een pot van 102 miljoen euro

Boijmans-directeur Sjarel Ex geeft hoog op over het verdienmodel van het Depot. Niet één keer hebben we hem in dit jarenlange proces over de inhoud van de kunst of de samenhang van de collectie gehoord; het ging alleen maar over stenen, citymarketing, investeerders, klagende omwonenden en presentatie.

Dit jaar vieren alle grote musea in Duitsland en in twintig andere landen gezamenlijk de honderdste geboortedag van Joseph Beuys (1921-1986), de invloedrijkste Europese kunstenaar van de 20ste eeuw en mede-oprichter van de Duitse ecologische partij Grünen. Kunst = Leven. Het programma is zonder weerga, niet ontwikkeld door marketeers maar door academici, kunstenaars en activisten. Om het werk en de betekenis van Joseph Beuys in de eigen tijd te duiden en hem (en onszelf) als gids te begrijpen. Niet Geld maar Kunst is het Kapitaal van de Samenleving. Maar wat heeft Beuys met het Depot van doen?

Magistrale installatie

De magistrale installatie Grond van Joseph Beuys uit begin jaren 80, nu actueler dan ooit, bevindt zich in Boijmans eigen collectie. Grond, Beuys voegde er ‘basis voor activiteit’ aan toe, gaat over energie en opslag, verandering en over werken aan alternatieven voor het kapitalisme en tegen de afbraak van de leefwereld. Grond is een oproep voor het noodzakelijke verlaten van de kunst uit de galerie en het museum om zich uit te breiden in de samenleving. Om als ‘Erweiterte Kunst’ aan de persoonlijke, de sociale en de natuurlijke leefomgeving bij te dragen. Erweiterte Kunst is ook het verzet tegen moderne kunst waar deze de mogelijkheden van mentale en sociale ontwikkeling van ieders eigen kunstenaarschap blokkeert. Als nabrander, via een cassettebandje klinkt de stem van Beuys en voegt hij het publiek in Boijmans toe: ‘Jetzt brechen wir hier den Scheiss ab’ (‘Nu breken we hier de rotzooi af’).

Als artistiek-politieke actie willen we Grond uit Rotterdam verhuizen en er langdurig de lege Base van Stedelijk Museum mee opladen

Museum Boijmans vierde Beuys’ honderdste geboortejaar niet mee. Het is op dit feest van het leven de grote afwezige: het museum is de kunstenaar en zijn sociale sculptuur artistiek-politiek kwijtgeraakt. Het museum kiest voor potsierlijke zaken en de koning opent het Depot op de dag dat wereldwijd een klimaatmars wordt gelopen.

Stel je voor dat Sjarel Ex de afgelopen periode Beuys en niet zijn Bonbon de enorme aandacht had gegeven? En hij publiekelijk over de aantasting van de menselijke geest, over kunst, de samenleving en aarde had gesproken en zich tegen het kapitaal en massamedia had gekeerd? Naast nieuw- en verbouw hoorde ik ze alleen over corona-steun.

Ruim 100 miljoen euro

Indien de museumdirecteuren en architecten door het machismo van ‘Jetzt brechen wir hier den Scheiss ab’ waren geïnspireerd, zaten we nu niet met een Bonbon van ruim 100 miljoen of Base zonder activiteit. Grond staat momenteel met lege batterij opgeslagen in de Bonbon; de materialen ervan op hout, koper, papier en meubilair gesorteerd.

Als artistiek-politieke actie willen we Grond uit Rotterdam verhuizen en er langdurig de lege Base van het Stedelijk Museum mee opladen. Als uitvalsbasis voor activiteit om de afbraak te stoppen, een oproep om te luisteren naar wat kunst te zeggen heeft en ieders eigen kunstenaarschap te re-activeren. Omdat alleen kunst de wereld kan redden.

Johannes Bongers is kunstenaar en oprichter van Gemeente Nieuwe IJssel, een artistiek-politiek initiatief