‘Nederlandse zuivel- en vleesbedrijven betrokken bij sojahandel die verband houdt met ontbossing’

Sojateelt Nederlandse bedrijven kopen soja die op papier duurzaam is, maar waar toch bos voor gekapt wordt.

Machines aan het werk tijdens het begin van de sojaoogst bij de West-Braziliaanse plaats Correntina.
Machines aan het werk tijdens het begin van de sojaoogst bij de West-Braziliaanse plaats Correntina. Foto Sebastiao Moreira/EPA

Een varkenslapje uit Gelderland, volle melk uit Noord-Brabant, gekocht in een Nederlandse supermarkt. Hiervoor kunnen bossen zijn gekapt in Brazilië.

Nederlandse zuivel- en vleesbedrijven zijn volgens Milieudefensie betrokken bij sojahandel die verband houdt met ontbossing in Brazilië. De milieuorganisatie volgde sojaschepen naar veevoerfabrikanten en traceerde boeren die hun voer afnemen. Hun vee en melk gaan vervolgens naar vleesverwerker Vion en zuivelbedrijf FrieslandCampina.

Hoewel het hier om soja gaat met het duurzaamheidscertificaat RTRS (Round Table of Responsible Soy), is dit geen garantie dat er geen bos gekapt is voor de teelt ervan. Milieudefensie bepleit een wettelijke ‘klimaatplicht’ die bedrijven verantwoordelijk maakt voor de hele productieketen.

1 Hoe weet Milieudefensie dat Nederlands veel ‘foute’ soja krijgt?

Milieudefensie volgde via een online trackingsysteem bijna dertig schepen met soja. Zo was te zien dat het Amerikaanse bedrijf Bunge via de haven van Amsterdam soja binnenhaalt en naar Nederlandse veevoerbedrijven vervoert. Milieuorganisatie Mighty Earth houdt Bunge op basis van satellietbeelden en gps-tracking verantwoordelijk voor minimaal 60.000 hectare ontbost of kaalgemaakt land. Dit speelt vooral in de Cerrado, het Braziliaanse savannegebied dat extra bedreigd wordt door sojaboeren omdat er een minder groot deel van de natuur beschermd wordt dan in de Amazoneregio.

De Nederlandse veevoerbedrijven uit het onderzoek van Milieudefensie geven geen informatie over hun klanten, maar duidelijk is dat zij voer leveren aan Nederlandse boeren. Ook FrieslandCampina werkt samen met de betrokken veevoerbedrijven, bijvoorbeeld om voer te verbeteren.

2Is dit een verrassing?

Het is geen geheim dat Nederlandse veevoerproducenten Braziliaanse soja gebruiken. Zij hebben zich gecommitteerd aan RTRS-gecertificeerde soja, een standaard die is ontwikkeld met onder andere Solidaridad en het Wereld Natuur Fonds (WNF). Doel ervan: minder ontbossing. Het probleem is: soja is een bulkproduct. Er is maar weinig soja die in gescheiden, transparante stromen van teler naar eindgebruiker gaat. De meeste RTRS-soja wordt gekocht via credits, vergelijkbaar met groene stroom. Het geld van die credits gaat naar boeren die niet betrokken zijn bij ontbossing. Maar hun soja zit niet per definitie in het schip dat naar de betaler van die credits vaart. Van een deel of de hele lading is de herkomst onbekend. Daarom vinden milieu- en mensenrechtenorganisaties RTRS niet meer voldoende: het houdt ‘foute’ soja niet tegen.

3 Importeert Nederland veel soja?

In 2020 importeerde Nederland 4,5 miljoen ton soja. Nederland is de grootste importeur van sojabonen in de EU, en de vierde wereldwijd. In 2019 kwam 44 procent van de Nederlandse soja-invoer uit Brazilië.

Van die import wordt een kwart meteen doorgevoerd. Nederlands vee eet zo’n 1,8 miljoen ton soja per jaar. Nevedi, de koepel van de Nederlandse diervoederindustrie, wijst erop dat Nederland een half procent gebruikt van de 335 miljoen ton die wereldwijd wordt geproduceerd. Het WNF benadrukt dat Nederland als vleesexporteur in de top-5 staat van Europese landen die bijdragen aan ontbossing. Milieudefensie schrijft dat 70 procent van de Europese „ontbossingsvoetafdruk” gelinkt is aan soja-import uit de Braziliaanse Cerrado.

4 Kunnen supermarkten niet-duurzame soja weren?

Een jaar geleden riepen 160 internationale voedselbedrijven, waaronder Ahold, Jumbo en Lidl, de zes grootste handelaren op om het opofferen van natuur voor soja in de Cerrado te stoppen en de sojahandel transparanter te maken. Die oproep heeft volgens milieuorganisaties weinig effect zolang producenten de sojahandelaren niet boycotten.

Supermarkten zeggen te willen overschakelen naar voer waarvan de herkomst bekend is. Voor eigen merken kunnen ze van boeren eisen dat hun vee alleen lokaal voer krijgt. Of ze kunnen sojaboeren in risicogebieden rechtstreeks steunen door hun credits te betalen. Maar voor álle benodigde soja is de tussenhandel vooralsnog onontbeerlijk.

De sojaburgers en sojamelk in Nederlandse supermarkten worden overigens niet van Braziliaanse soja gemaakt. Maar via het vee blijft soja onzichtbaar in vlees, zuivel en eieren.

5 Kan Nederlands vee zonder Braziliaanse soja?

Dat is lastig. Varkens, kippen en koeien krijgen een uitgekiend dieet van plantaardige eiwitten om zoveel mogelijk vlees, eieren en melk te produceren. Soja is de meest efficiënte plantaardige eiwitleverancier. Voor eenzelfde hoeveelheid eiwit uit bonen, luzerne en klaver is meer grond nodig. En soja geeft in Europa een lagere opbrengt. Als Nederland geen soja meer wil importeren, moeten boeren hier veel meer eiwitrijk veevoer produceren en wordt het moeilijk om de huidige veestapel te voeren. Dat betekent ook dat Nederland minder vlees en zuivel kan exporteren.

6 Moet RTRS op de schop?

Nee, zeggen veevoerproducenten. In een keten die nog zo ver verwijderd is van ontbossingsvrije soja, biedt RTRS een opstapje naar verbeteringen. „Als je zegt: we doen geen zaken meer in Brazilië, kun je ook geen eisen meer stellen en laat je de markt over aan China”, zegt Henk Flipsen, directeur van Nevedi. FrieslandCampina en veevoederbedrijf Agrifirm lieten dinsdag samen weten dat een derde van de boeren met wie ze werken volgend jaar soja uit gescheiden stromen krijgt, waarvoor „gegarandeerd” geen bossen gekapt zijn. De meerkosten worden doorberekend aan de supermarkten.

7 Hoe kunnen bedrijven verantwoordelijk worden gehouden?

Vorige week presenteerde de EU een wet die bedrijven verplicht na te gaan of hun producten bossen aantasten. Milieudefensie wil dat bedrijven ook aangepakt kunnen worden via een Nederlandse wet voor verantwoord en duurzaam ondernemen, zegt een woordvoerder. „Dan kunnen ze ook afgerekend worden op mensenrechtenschendingen en milieuvervuiling.”

Lees ook: EU maakt bedrijven verantwoordelijk voor ontbossing