Reportage

Mensenrechtenorganisatie Memorial vecht voor bestaan in rechtszaak ‘zonder slachtoffers’

Rusland In Moskou staat ‘buitenlands agent’ Memorial in de rechtszaal tegenover de aanklager die eerder dit jaar oppositieleider Navalny veroordeeld wist te krijgen. „Het enige lichtpuntje is dat vandaag veel jongeren zijn gekomen.”

Sympathisanten van Memorial kwamen donderdag samen voor het Russische Hooggerechtshof. Drie mensen werden gearresteerd.
Sympathisanten van Memorial kwamen donderdag samen voor het Russische Hooggerechtshof. Drie mensen werden gearresteerd. Foto Andrej Borodulin

„Minachting van de wet en het schenden van de rechten en vrijheden van burgers, en dan met name het recht op informatie”. Met het voorlezen van de aanklacht begint rechter Alla Nazarova donderdag de zitting in het Russische Hooggerechtshof tegen Ruslands oudste mensenrechtenorganisatie Memorial.

In de met vlaggen en wapens behangen pastelkleurige rechtszaal boog de rechter zich over de vraag of Memorial de Russische wet heeft overtreden. De organisatie zou meermaals hebben nagelaten het verplichte etiket ‘buitenlands agent’ in haar communicatie te vermelden. Vanwege buitenlandse financiering werd Memorial dat label al in 2013 opgedrongen, en moet er een waarschuwing in alle teksten, inclusief in online posts, worden genoemd. In enkele gevallen zouden medewerkers dit hebben verzaakt. Daarmee vormt de gezaghebbende mensenrechtenorganisatie volgens openbaar aanklager Igor Krasnov, een gevaar voor de veiligheid van Russen. Hij zit deze donderdag tegenover Nazarova in de zaal. Komt het tot een veroordeling, dan wordt Memorial ontbonden en moet de organisatie haar deuren sluiten.

‘Vernietiging van de waarheid’

Het is druk voor de ingang van het gerechtsgebouw. Tientallen burgers zijn gekomen om hun steun te betuigen – drie zouden later worden gearresteerd. Hoewel een zitting eerder deze week „vanwege coronamaatregelen” gesloten was, geldt die maatregel deze donderdag niet. Pas na lang wachten weten juristen, getuigen, belangstellende EU-diplomaten en een groep journalisten zich door de krappe ingang naar binnen te werken. Een dertigtal journalisten wordt, na een kort persmoment, naar een apart zaaltje gestuurd, waar de zitting via een scherm moet worden gevolgd. De verbinding is slecht en wordt enkele malen onderbroken.

Volgens de 69-jarige geschiedenisdocent Aleksej Bogantsev, die buiten voor het gerechtshof staat, is de vervolging van Memorial „een keerpunt” in de moderne geschiedenis van Rusland. Hij is gekomen om zijn steun te betuigen. „De regering is overgegaan tot de vernietiging van dat wat de afgelopen dertig jaar is opgebouwd door mensen die de waarheid over hun geschiedenis willen kennen.”

Geen enkele benadeelde

„Absurd” is een woord dat vaak valt in en rond de rechtbank. Maar naast absurd is het schouwspel voor betrokkenen vooral wrang en cynisch. Memorial is de gezaghebbendste mensenrechtenorganisatie van Rusland en zet zich sinds de oprichting in 1988 middels historisch onderzoek en voorlichting in voor de nagedachtenis van de miljoenen slachtoffers van het Sovjetregime. Daarnaast staat het burgers bij die slachtoffer dreigen te worden van mensenrechtenschendingen onder de huidige Russische president, Vladimir Poetin.

Lees ook ‘De Russische machthebbers proberen het verleden op te schonen

Hoewel aanklager Krasnov de organisatie ervan beschuldigt een gevaar voor Russen te vormen, wordt tijdens de zitting geen enkele benadeelde opgevoerd. „Laat ze een slachtoffer opvoeren, een volwassene of een kind, van wie wij de rechten hebben geschonden”, zei Memorial-voorzitter Jan Ratsjinski, die vandaag in de beklaagdenbank zit, eerder deze week tegen NRC.

Vorige week onthulde nieuwssite Meduza dat vrijwel alle vermeende overtredingen werden gemeld door de lokale FSB-afdeling in de Kaukasische deelrepubliek Ingoesjetië. Daar wordt Memorial al jaren op zeer gewelddadige wijze vervolgd door de lokale autoriteiten. Memorial-medewerkers gaan ervan uit dat de FSB zich wil wreken voor het mensenrechtenwerk van de organisatie in de regio.

Aanklager op de sanctielijst

Aankager Krasnov en rechter Nazarova zijn geen onbekenden in Rusland en staan bekend als zeer loyaal aan het Kremlin. Nazarova bepaalde in afgelopen jaren het lot van verschillende politieke en burgerorganisaties, die zij verbood of als ‘extremistisch’ aanmerkte. De in 2020 door president Poetin benoemde Krasnov maakte dit jaar werk van de vervolging en veroordeling van oppositieleider Aleksej Navalny en honderden aanhangers. Hij belandde daardoor dit jaar op de Europese en Amerikaanse sanctielijsten.

Een van de steunbetuigers op straat is Marina Artomonova. Ze is pessimistisch gestemd over de uitkomst van de rechtszaak. Haar enige lichtpuntje is de vele jongeren die vandaag zijn gekomen. „Heus niet iedereen wil weg uit Rusland. Mensen, en ook jongeren, willen hier wonen. Maar wel in een normaal en geciviliseerd land.”

Na vierenhalf uur, de eerste schemering zet al in, bepaalt rechter Nazarova dat de zitting wordt opgeschort. Het vervolg van het schouwspel volgt op 14 december. Gevraagd hoe president Poetin tegen het werk van Memorial aankijkt, zei Kremlin-woordvoerder Dmitri Peskov dat het voor de president „erg belangrijk is dat ngo's opereren binnen het kader van de Russische wet.”